==
Welcome Guest [Log In] [Register]
ZetaBoards - Free Forum Hosting
Fully Featured & Customizable Free Forums
Short Term Effects Of Alcohol and Smoking Effects
Short-term effects of alcohol on the human body can take several forms.
Alcohol, specifically ethanol, is a potent central nervous system depressant, with a range of side effects. The amount and circumstances of consumption play a large part in determining the extent of intoxication; for example, consuming alcohol after a heavy meal is less likely to produce visible signs of intoxication than consumption on an empty stomach.[citation needed] Hydration also plays a role, especially in determining the extent of hangovers.[citation needed] The concentration of alcohol in blood is usually measured in terms of the blood alcohol content.
Alcohol has a biphasic effect on the body, which is to say that its effects change over time.[1] Initially, alcohol generally produces feelings of relaxation and cheerfulness, but further consumption can lead to blurred vision and coordination problems. Cell membranes are highly permeable to alcohol, so once alcohol is in the bloodstream it can diffuse into nearly every biological tissue of the body. After excessive drinking, unconsciousness can occur and extreme levels of consumption can lead to alcohol poisoning and death (a concentration in the blood stream of 0.45% will kill half of those affected). Death can also occur through asphyxiation by vomit. An appropriate first aid response to an unconscious, drunken person is to place them in the recovery position.
Main article: Alcohol metabolism
The liver breaks down alcohols into acetaldehyde by the enzyme alcohol dehydrogenase, and then into acetic acid by the enzyme acetaldehyde dehydrogenase. Next, the acetate is converted into fats or carbon dioxide and water. Chronic drinkers, however, so tax this metabolic pathway that things go awry: fatty acids build up as plaques in the capillaries around liver cells and those cells begin to die, which leads to the liver disease cirrhosis. The liver is part of the body's filtration system which, if damaged, allows certain toxins to build up, leading to symptoms of jaundice.
Some people's DNA code calls for a different acetaldehyde dehydrogenase, resulting in a more potent alcohol dehydrogenase. This leads to a buildup of acetaldehyde after alcohol consumption, causing the alcohol flush reaction with hangover-like symptoms such as flushing, nausea, and dizziness. These people are unable to drink much alcohol before feeling sick, and are therefore less susceptible to alcoholism.[2][3] This adverse reaction can be artificially reproduced by drugs such as disulfiram, which are used to treat chronic alcoholism by inducing an acute sensitivity to alcohol.

Regularly having more than two drinks a day increases the risk of developing alcoholism, alcoholic liver disease, and some forms of cancer. Having between one to two alcoholic drinks a day has been shown to have positive effects on health, unless contraindicated,[2] chiefly because of its cardiovascular effects.[3][4][5][6] A few researchers have questioned the extent of positive effects as most studies compare moderate drinkers' health to non-drinkers, but fail to take into account the number of people who abstain because they are already ill, rather than lack of alcohol causing their ill-health.[7]
The U.S. National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA) has completed an extensive review of current scientific knowledge about the health effects of moderate alcohol consumption. It found that the lowest death rate from all causes occurs at the level of one to two drinks per day. That is, moderate drinkers have the greatest longevity.[14][15]
A 23-year prospective study of 12,000 male British physicians aged 48–78, found that overall mortality was significantly lower in the group consuming an average of 2–3 "units" (British unit = 8 g) per day than in the non-alcohol-drinking group (relative risk 0.81, confidence interval 0.76–0.87, P = 0.001).[16] The authors noted that the causes of death that are already known to be augmentable by alcohol accounted for only 5% of the deaths (1% liver disease, 2% cancer of the mouth, pharynx, larynx, or oesophagus, and 2% external causes of death) and were significantly elevated only among men consuming >2 units/day.
In a 1996 American Heart Association scientific statement, Thomas A. Pearson, MD, PhD noted:
A large number of observational studies have consistently demonstrated a U-shaped relation between alcohol consumption and total mortality. This relation appears to hold in men and women who are middle aged or older. The lowest mortality occurs in those who consume one or two drinks per day. In teetotalers or occasional drinkers, the rates are higher than in those consuming one or two drinks per day. In persons who consume three or more drinks per day, total mortality climbs rapidly with increasing numbers of drinks per day.
Harmful Effects Of Smoking
Cigarettes and more specifically tobacco smoke are full of chemicals and poisons. As you discovered in our chemicals in cigarettes section tobacco smoke contains over 4,000 chemicals, many of which make smoking harmful.
Effects of Tobacco Smoke
• Smoking KILLS
• Every year hundreds of thousands of people around the world die from diseases caused by smoking.
• One in two lifetime smokers will die from their habit. Half of these deaths will occur in middle age.
• Tobacco smoke also contributes to a number of cancers.
• The mixture of nicotine and carbon monoxide in each cigarette you smoke temporarily increases your heart rate and blood pressure, straining your heart and blood vessels.
• This can cause heart attacks and stroke. It slows your blood flow, cutting off oxygen to your feet and hands. Some smokers end up having their limbs
amputated.
• Tar coats your lungs like soot in a chimney and causes cancer. A 20-a-day smoker breathes in up to a full cup (210 g) of tar in a year.
• Changing to low-tar cigarettes does not help because smokers usually take deeper puffs and hold the smoke in for longer, dragging the tar deeper into their lungs.
• Carbon monoxide robs your muscles, brain and body tissue of oxygen, making your whole body and especially your heart work harder. Over time, your airways swell up and let less air into your lungs.
• Smoking causes disease and is a slow way to die. The strain put on your body by smoking often causes years of suffering. Emphysema is an illness that slowly rots your lungs. People with emphysema often get bronchitis again and again, and suffer lung and heart failure.
• Lung cancer from smoking is caused by the tar in tobacco smoke. Men who smoke are ten times more likely to die from lung cancer than non-smokers.
• Heart disease and strokes are also more common among smokers than non-smokers.
• Smoking causes fat deposits to narrow and block blood vessels which leads to heart attack.
• Smoking causes around one in five deaths from heart disease.
• In younger people, three out of four deaths from heart disease are due to smoking.
Fact Sheet
Health Effects of Cigarette Smoking
(updated January 2008)
Smoking harms nearly every organ of the body; causing many diseases and reducing the health of smokers in general.1 The adverse health effects from cigarette smoking account for an estimated 438,000 deaths, or nearly 1 of every 5 deaths, each year in the United States.2,3 More deaths are caused each year by tobacco use than by all deaths from human immunodeficiency virus (HIV), illegal drug use, alcohol use, motor vehicle injuries, suicides, and murders combined.2,4
Cancer
• Cancer is the second leading cause of death and was among the first diseases causually linked to smoking.1
• Smoking causes about 90% of lung cancer deaths in men and almost 80% of lung cancer deaths in women. The risk of dying from lung cancer is more than 23 times higher among men who smoke cigarettes, and about 13 times higher among women who smoke cigarettes compared with never smokers.1
• Smoking causes cancers of the bladder, oral cavity, pharynx, larynx (voice box), esophagus, cervix, kidney, lung, pancreas, and stomach, and causes acute myeloid leukemia.1
• Rates of cancers related to cigarette smoking vary widely among members of racial/ethnic groups, but are generally highest in African-American men.5
Cardiovascular Disease (Heart and Circulatory System)
• Smoking causes coronary heart disease, the leading cause of death in the United States.1 Cigarette smokers are 2–4 times more likely to develop coronary heart disease than nonsmokers.6
• Cigarette smoking approximately doubles a person's risk for stroke.7,8
• Cigarette smoking causes reduced circulation by narrowing the blood vessels (arteries). Smokers are more than 10 times as likely as nonsmokers to develop peripheral vascular disease.9
• Smoking causes abdominal aortic aneurysm.1
Respiratory Disease and Other Effects
• Cigarette smoking is associated with a tenfold increase in the risk of dying from chronic obstructive lung disease.7 About 90% of all deaths from chronic obstructive lung diseases are attributable to cigarette smoking.1
• Cigarette smoking has many adverse reproductive and early childhood effects, including an increased risk for infertility, preterm delivery, stillbirth, low birth weight, and sudden infant death syndrome (SIDS).1
• Postmenopausal women who smoke have lower bone density than women who never smoked. Women who smoke have an increased risk for hip fracture than never smokers.10


Jeans and clean shirt
Anything that suits me but yeah I also wear Jeans and shirts

Igorot Cave Burial
Their You go tulong tulong tayo nga agshare mga kakabsat.

TOSSED SALAD
TOSSED SALAD

Ingredient
1 cup bite-size of romaine lettuce leaves
½ cup cherry tomatoes
3 cup shredded purple cabbage
2 slices cucumber
2 pcs. Button mushrooms, sliced
Prepared rosy vinaigrette dressing

Procedure
Combine first 6 ingredients in a bowl. Toss with rosy vinaigrette dressing

Yeild
4 servings

Each serving contains:
Calories: 20.37
CHO: 4.38gm
Fats: 0 gm
CHON: 2.3 gm

WALDROF SALAD

Ingredient
2 medium apples, cored and chopped
4 tbsp. orange juice
1 tbsp. lemon juice
¾ cup chopped celery
1/3 cup chopped cashew nuts
1/3 cup raisins
½ cup plain non-fat yogurt
2 tbsp. honey

Procedure
Toss yogurt with 1 tbsp. of orange and lemon juices. Add celery nuts and raisins. Set aside. In a separate bowl, mix together yogurt, honey and remaining orange juice to make a smooth dressing.
Pour over fruit mixture and stir until evenly blended
Cover and chill for 30 minutes. Toss again before serving. Use a slotted spoon to serve.

Yeild
4 servings

Each serving contains:
Calories: 118
CHO: 27.83gm
Fats: 0.3gm
CHON: 3.56gm


PINEAPPLE CARROT SALAD

Ingredient
4 cups grated carrots
1 cans pineapple chunks, drained
1/3 cup finely chopped celery
1 tbsp. frit juice
1 tbsp. honey
1 tbsp. dried dill
Orange slice for garnish

Procedure
In serving bowl, combine fruit juice, honey and dill. Mix well. Cover and refrigerate for 15 minutes or longer. Line a salad plate with carrots and pineapple chunks.
Before serving top with remaining dill and decorate with orange slices. Pour dressing over salad mixture. Serve chilled

Yield
4 servings

Each serving contains:
Calories: 123.6
CHO: 25.26 gm
Fats: 2.7 gm
CHON: 1 gm


RUSSIAN SALAD

Ingredient
½ cup carrots
¼ cup turnips
¼ cup French bean, stringed
¼ cup peas blanched
1 tbsp. vinaigrette dressing
126 ml. mayonnaise or natural yogurt
Salt to taste

Procedure
Peel and wash the carrots, turnips and French beans. Cut into ½ cm. dice button. Cook separately in salted water. Refresh and drain well.
Mix all the vegetables with vinaigrette and mayonnaise. Correct the seasonings. Transfer to a salad bowl and serve chilled.

Yield
4 servings

Each serving contains:
Calories: 233
CHO: 5 gm
Fats: 35gm
CHON: 26 gm

NICOISE SALAD

Ingredient
½ cup diced cooked potatoes
1 cup cooked French beans
½ cup skinned and seeded tomato wedges
Salt and pepper to taste
1 tbsp. prepared rosy vinaigrette dressing
½ cup anchovy fillets
1 tsp. capers
2 tsp. stoned olives

Procedure
In a serving bowl, arrange in neat layers the potatoes, beans and tomatoes. Season with salt and pepper. Drizzle the vinaigrette on salad. Decorate with capers and olives. Serve chilled

Yield
4 servings

Each serving contains:
Calories: 223.87
CHO: 54.12 gm
Fats: 8.3 gm
CHON: 33.02 gm


HEART OF PALM SALAD WITH SHRIMP

Ingredients
1 large shrimp, poached
1 cup rosy vinaigrette dressing
1 head Boston bibb or green leaf lettuce, washed and drained
¼ kg. Heart of palm, sliced into strips and blanched
12 cherry tomatoes cut in half

Procedure
Toss the cooked shrimp in ½ cup of dressing. Set aside.
On each salad plate arrange 3 lettuce leaves over them lay pieces of hearts of palm in a crisscross pattern with asparagus. Arrange between each. Arrange 3 cherry tomatoes decoratively on each plate. Top with the poached shrimp.

Yield
3 servings

Each serving contains:
Calories: 155
CHO: 21.7 gm
Fats: 7gm.
CHON: 16.2gm



TOMATO CLAM SOUP
TOMATO CLAM SOUP
Ingredient
½ cup onion chopped
1 garlic clove, finely chopped
½ tbsp. Olive oil
1 cans mince oil
1 can unsalted tomato juice
1 cans tomato sauce
10 oz. unsalted clam juice
1 tbsp. fresh or ¼ dried rosemary
½ freshly ground black pepper

Procedure:
In a large pot, sauté the onion and garlic in the oil over medium-low heat for 3 minutes. Add the remaining ingredients and simmer for 10 minutes. Serve hot.

Yield
5 servings

Each serving contains:
Calories: 81
CHO: 14 gm
Fats: 0.36 gm
CHON: 6 gm

EGG DROP SOUP

Ingredient
6 ½ cup prepared basic chicken stock
2 tbsp. low sodium soy sauce
2 tbsp. sherry
1/8 tsp. white pepper
¼ tsp. salt
2 egg whites
1 tbsp. cornstarch
1 tbsp. sesame oil
2 scallions, thinly sliced

Procedure
In a 2- quart soup pot, bring 6 cups of chicken broth to a simmer. Add the soy sauce, sherry, pepper and salt. Beat the egg white lightly. Drizzle into the chicken broth mixture.
Mix the cornstarch with the remaining ½ cup chicken stock until lamp free. Add to the soup stir until the soup thickens. Stir in the sesame oil. Garnish with scallions ansd serve hot.

Yield
6 servings

Each serving contains:
Calories: 31
CHO: 1.6 gm
Fats: 1.8 gm
CHON: 1.12 gm


LEMON CHICKEN SALAD

Ingredients
½ tbsp. sugar
¼ cup hot water
2 cloves garlic, minced
½ tbsp. chopped jalapeno peppers
4 tbsp. fresh lemon juice
½ tsp. salt
1 ½ tbsp. chopped fresh cilantro
2 cup cooked skinless chicken shredded
1 head lettuce, washed and ddrained
½ cup shredded carrots

Procedure
Prepare lemon sauce. Dissolved sugar in hot water. Puree the garlic and jalapeno peppers in a food processor. Add the lemon juice, salt and sugar mixture. Mix well. Combine half portion of lemon mixture sauce and cilantro. Marinate chicken pieces in it for 15 minutes. Line 4 salad plates with lettuce leaves. Place ½ cup of chicken on each plate and drizzle the remeianing lewmon sauce on top. Garnish with shredded carrots

Yeild
4 servings

Each serving contains:
Calories: 162
CHO: 6 gm
Fats: 6.5 gm
CHON: 19.5 gm

TUNA PASTA SALAD


Ingredient
¼ cup chopped onion
¼ cup chopped bell pepper
1 can packed tuna drained
2 cup colored spiral noodles, cooked according to package directions
½ cup lite mayonnaise
Salt and pepper to taste
2 cup sliced broccoli, blanched
Lettuce leaves
Tomato slices

Procedure
In a bowl, mix together onion, pepper, tuna and noodles. Add mayonnaise , salt, pepper. Add broccoli. Spoon mixture onto a salad bowl lined with lettuce leaves and tomato slices.

Yeild:
4 servings

Each serving contains:
Calories: 222.18
CHO: 24 gm.
Fats: 1.25 gm.
CHON: 27.4gm

BEAN SPROUT SALAD

Ingredient
2/3 cup rice venigar
1/3 cup water
8 tbsp. olive oil
2 tbsp. low-sodium soy sauce
¼ kg. mungbean sprouts, blanched
1 stalk scallion, sliced into ½ inch length
1/2 4 tsp chili pepper flakes
1 tbsp. ground peanuts

Procedure
Combine first 4 ingredients in a bowl. Add bean sprouts, scallions, and chili pepper. Chill. Sprinkle peanuts jjust before servings

Yeild
4 servings

Each serving contains:
Calories: 37
CHO: 6.5 gm
Fats: 1.2 gm
CHON: 2.5 gm


Rose Culturing
“We can all grow roses. We all do grow them. Simply dig the bushes up from one place (the nurseryman does this for us), plant them in another place (the garden), and there you are - result: roses. Simple.” H.L.V. Fletcher, The Rose Anthology

Preparing a Rose Bed

Old Garden Roses are hardy even in poor conditions, but they will be at their lovely best if planted in a favorable situation with rich, well drained soil. The best place to locate a rosebed is in an open area that receives at least six hours of direct sun daily (preferably in the morning) and allows good healthy air movement around each bush. Soil preparation will make a great difference in the health and long term vigor of your roses. Adding a quantity of organic material to the bed before planting will both enrich a sandy soil and break up a heavy soil to allow proper drainage. Preparing the soil several months in advance of planting will allow micro-nutrients to become available so that your roses have the best and healthiest of beginnings. We recommend (for the south) preparing a bed in spring or summer for planting in the optimum fall/winter season.

Planting the Roses

Upon receipt, our roses need only to be kept watered and held in a bright, sheltered area until the local climate allows planting to take place. They can be held in their container for months if the site is not ready or transplanted into larger containers and grown indefinitely until you choose a permanent location. Remember to use a high quality potting soil (one that drains well) when transplanting. Also remember that roses growing in containers will need more frequent fertilization and watering than those planted in the ground. Once a site is chosen, knock the plant out of the container and place directly into the prepared hole. There is no need to spread out the roots or add any soil additives - only water.

Mulching And Watering

We sincerely believe that mulch is the key to happiness - at least in the garden! A several inch thick layer of mulch applied 2 or 3 times a year means fewer weeds, less water stress, less heat stress, richer soil and healthier plants. We use decomposed pine bark on our beds. However, pine needles, leaf mulch, or any weed free material will do the job. Rose varieties that have survived for many years are usually drought tolerant, but your plants will look much better in your garden if they get a good deep soaking every 7 to 10 days. This is much better than frequent light watering which encourages the roots to grow near the surface where they are vulnerable. Deep watering will encourage your roses to hold their foliage and bloom better in the summer months. A soaker hose or a form of drip irrigation works especially well to minimize water waste through evaporation and to keep the rose leaves dry. We suggest soaking the ground until saturated (several hours or overnight).

Disease And Insects

If your old roses seem to be unduly affected by blackspot or powdery mildew, they are possibly planted in the wrong spot; too much shade, too little air circulation, poorly drained soil, etc. A properly situated old rose should give years of, virtually, trouble-free beauty. This is not to say that the Old Garden Roses never get blackspot. They are disease resistant, but rarely completely disease free. The difference is that none of the fungus diseases really debilitates them. They will generally shed any infected leaves, continuing to grow and bloom with healthy vigor. If you choose to spray in order to keep the foliage perfect, we recommend using a mild, broad spectrum fungicide on an “as needed” basis rather than a regular preventative program. Aphids, thrips, and other insect pests rarely affect a healthy rosebush severely, but they can damage and disfigure the tender new growth, buds, and flowers. This is particularly irritating in spring, when we’ve been without roses all winter. Orthene, Malathion,or Diazanon, used according to label instructions, should control infestations. Miticide, or a vigorous hosing with water, controls spider mites. If you are worried about toxicity, Safer products are very mild, or, in a small garden, you may enjoy squashing by hand. Ladybugs and praying mantises are easily available from many garden supply catalogs. We have found these beneficial insects to be relentless pursuers of aphids and they add a nice cottagey look to the garden.

Pruning

Old roses don’t require the stringent and careful pruning that is needed by many modern sorts - in fact, they can sulk and refuse to bloom if pruned too hard. Just a light touch of sharp pruning shears is all that is needed for them to respond beautifully. A good rule of thumb is to remove all dead canes and clip back no more than 1/3 of the remaining bush, thus encouraging full foliage and heavy bloom without destroying the vigor and natural attractive form of the plant. When a rose bush, like any other healthy shrub, is cut back, it responds by putting on a spurt of growth. This tender new growth can get frost or heat-burned, so avoid mid-summer and late fall pruning. Everblooming varieties can be lightly trimmed or “tip-pruned” several times a year since they flower on new growth. Roses that bloom but once annually are best pruned after they have bloomed. Their flowers come from wood that has hardened over a winter, so early spring pruning will reduce their display. Rose hedges can be shaped easily with hedge shears and roses in a natural or wild setting can be left completely alone unless a hard winter produces some unsightly dead canes. If left unpruned, many varieties of old roses will produce attractive hips to brighten the winter garden.

Feeding

Many dedicated rose lovers have secret recipes for rose fertilizers that border on black magic, but we have found that most commercial rose foods and organic fertilizers produce good results. The important thing about any fertilizer application is that plenteous water will be wanted; both to dissolve the fertilizer into a form the rose can use and to clean any residue off the bush. Chemical fertilizers can burn or even kill a plant if over-used, as many of us know from having killed a favorite rose through generosity. Read the label, and when in doubt, remember less fertilizer is better than more. Always water heavily. We admit to preferring organic fertilizers (such as fish emulsion or manure) for their beneficial rejuvenation of the living organisms in the soil. Healthy soil grows healthy plants. Organic fertilizer can be combined with slow-release pellets (such as Osmocote) to keep container grown roses at their peak. For those who simply want to keep their roses healthy and vigorous, one feeding in spring and another in early fall should suffice. For maximum performance, begin feeding about 2 weeks before the last frost date for your area and continue at 4 to 6 week intervals until 6 weeks before the earliest frost date for your area. For the last feeding of the year, you might want to use a high phosphorus compound (12-24-12) so that your plant will shift to a slower, tougher growth in preparation for cold weather.

Rose Training Tips

Old roses are a delight to use in the landscape and generally quite easy to train and maintain. Remember to choose your roses to fit your space, leaving plenty of elbow room for large varieties. The following tips will help you achieve special effects with your garden roses.

Climbing roses need support whether they are placed against a wall, fence, or trellis. On a trellis, this is achieved by attaching the fanned-out canes to the openwork. This both supports the rose and increases the flowering potential, since a rose cane drawn out horizontally will bloom more heavily than one that shoots straight up. The same effect can be created by fastening the canes of a climbing rose to the links of a chain link fence or to staples driven into a wall or privacy fence. We recommend using gardener’s stretch ties, as they expand with the growth of the rose cane. Another way to train a climbing rose is to wrap or braid it around a tall post, creating a pillar rose. Once again, fencing staples or nails can be used with stretch tie to secure the cane. When the rose reaches the top of the post, it can either be trained further along a wire or over an arch, or allowed to cascade outward in an “umbrella” fashion. A true pillar rose is simply a more moderate climber that can be trained up a post, without any loose ends left over the top. Arches, pillars, trellises, fences, or gazebos: however a climbing rose is displayed it will add height and depth to the garden and will also soften and decorate the hard angles of walls and buildings.

Container-planted roses are a versatile and rewarding landscape option, and almost any rose can be grown this way if the container is large enough. A pot about 7 gallons in size will give the rose roots some room and is still fairly easy to lift and move. It’s best to match the shape of the rose bush to the shape of the container. Pots of roses can be grouped together or mixed with containers of perennials to provide the colorful effect of a hedge or a flower border. Large containers can be stacked to provide a multi-level effect. Some climbing roses can even be used. They may not reach their full size, but they can still make a graceful accent for a balcony railing or patio wall. Remember to use containers that have proper drainage and a soil mixture that is rich and drains well. Peat moss and composted manure mixed with sand and top soil or a good potting soil will provide a healthy base. Slow-release fertilizers such as Osmocote can cut down on maintenance. Roses in containers usually need water more often than those in the ground. Make sure your plants don’t get water-stressed.

Making a Rose Hedge

There are two basic types of hedges - formal and informal. A large, informal hedge can replace a wall or privacy fence, or be used to disguise or soften an existing one. Members of the Shrub rose class, most of the Hybrid Musks, several of the Species roses, and individual varieties from other classes such as the China rose, ‘Mutabilis’, or the Rugosa, ‘Sir Thomas Lipton’ make excellent subjects for an informal hedge. This type of rose planting requires almost no care at all other than the basics of feeding, watering, and removing the occasional dead cane. Roses can also be used to create a neat, formal, everblooming hedge that offers a great deal more color and interest than the traditional “green mustache” of shrubbery that hides the foundations of many modern houses. The keys to a formal appearance are not in trying to keep the bushes all precisely the same shape (continuous production of new bloom stalks will always make the bushes slightly irregular) and choosing one specific variety rather than trying to mix and match. China and Tea roses are excellent for hedges in the 4 to 6 foot range, with Polyanthas useful at shorter heights. In order to create a really thick hedge, the rose bushes can be planted in a double row or staggered in zig-zag fashion to maintain appropriate intervals between plants. If the bushes are pruned back hard the first year or two, they will fill out vigorously with uniform thick growth. After the plants are established, the hedge can be simply sheared to the required height once or twice a year (late February and late August in the South) and left alone to bloom.

Pegging Roses

One method of training roses that has been nearly forgotten is called pegging. A rose suitable for pegging will have long flexible canes about 5 to 7 foot long. A number of Bourbons and Hybrid Perpetuals, as Peter Beales agrees, are “almost custom-built for this purpose.” Climbing roses that reach over 7 feet are not good for pegging, because they quickly grow out of bounds and become unattractive . To peg a rose, fasten the canes to the ground by pinning them with a hook, or “peg”. It is important to remember to let new canes harden properly before they are bent down and pegged no matter how unruly they may look; otherwise they may break. We peg our roses twice a year, before the onset of new growth (for us it is late January and late August). We use the long 6 to 7 foot canes that have grown in the prior season. Older canes can be pruned away every second or third year to make room for these newly pegged canes. The canes can be left with a high arch or fastened nearly horizontal, arranged in a perfect wheel around the center of the plant or swirled slightly depending on artistic desire and available space. There are a number of creative ways to use this method, but the end result is basically the same. Pulling the canes horizontal causes the rose to produce flowers at nearly every leaf axil, increasing the blooming potential a hundredfold. A pegged rose is generally used as a specimen plant and takes up quite a bit of space, but the incredible floral display and unique shape make it quite worthwhile to try the technique.

How to Take Cuttings

Many of our customers have called requesting information on how to root their own Old Garden Roses. As a rose grower, we have at our disposal large greenhouses, automated mist systems, and trained personnel. As a result, we have fine tuned our rooting program. However, we can offer these general guidelines for the home gardener that we have found quite successful. Fall has proven to be the best time to take cuttings here in Texas, although we have had success with late spring cuttings. During the heat of the Texas summer most roses do not tend to grow actively. However they do flush in the Fall. Once the new growth has stiffened, we select a pencil-thick stem as our cutting. Growth that is too new has soft tissue that will wilt too quickly once cut. Cut the stem into lengths containing 2 to 3 leaflets each. The bottom cut should be just below a bud eye. The cuttings are stuck in a well drained potting soil (a styrofoam coffee cup with a pierced bottom works well as a pot). Then place a plastic bag (supported by straws to keep it off the cuttings) over the top as a canopy. Place in a warm area with lots of humidity and indirect sunlight. High humidity can be accomplished by misting periodically during the day for the first two weeks (a spray bottle works well). Your rose should root within three to six weeks, but some varieties are difficult, so be patient. Once rooted, the canopy can be removed and the light level increased, but watering must continue on a fairly consistent basis. With the root system established, the plant can be transplanted into the yard.

LEMON CHICKEN SOUP
LEMON CHICKEN SOUP

Ingredients
4-cups prepared chicken stock
1 tsp.-fresh lemon juice
¼ tsp. grated lemon peel
½ cup cooked brown rice
1/2 cup egg, slightly beaten
Freshly ground black pepper
Freshly ground nutmeg

Procedure
Heat the broth in 2-quart saucepan until steaming. Stir in the lemon juice and peel. Add the rice and simmer. Quickly whisk the egg mixture into the broth in the saucepan.

Heat gently, stirring occasionally, until steaming 2-3 minutes. Divide the soup among 4 individuals serving bowls and sprinkle each with the black pepper and ground nutmeg.

Yield:
4 Servings

Each serving contains:
Calories: 77gm
CHO: 6.77gm
Fats: 1.6gm.
CHON: 8.18gm

CHICKEN NOODLES SOUP

Ingredients
1 kg. Cut into pieces
6 cups water
2 celery stalks, diced
2 carrots, diced
1 medium onion, diced
½ cup seeded and diced tomato
1 tsp. salt
2 bay leaves
250gm. Flat egg noodles

Procedure
Place the chicken in a large pot, cover with water. Add the celery, carrots and onions. Bring to a boil, heat and simmer. Cover until the chicken is tender. Remove chicken pieces from broth.

Discard chicken bones. Dice the meat and return to the soup. Boil soup mixture again. Add the remaining ingredients then reduce heat and continue cooking f or 15 minutes until noodles are cooked. Discard the bay leaves. Serve hot.

Yield:
8 Servings

Each serving Contains:
Calories: 450
CHO: 16 gm.
FAT: 5gm.
CHON: 20.4 gm.

CLEAR SOUP WITH SHRIMP

Ingredients
2.25 liter cold water
60gm. Kombu (giant keld for stock)
50 gm. Dried bonito flakes
Salt to taste
½ tbsp. soy sauce
5 medium shrimp, peeled and blanched
8 snow peas, cut crosswise, blanched
1 lemon peel, julienned

Procedure:
Prepare the dashi stock. Put the water in a pot and add the Kombo. Bring to a boil over moderately high heat. Just as the water comes to a boil, remove the Kombo. Remove stock from heat and immediately add the bonito flakes. Let the flakes settle to the bottom of the pot. Strain through a china cup. Measure 1 liter of stock. Set aside the rest for the other use.

Bring the dashi stock to a simmer. Carefully add the salt to taste. Add soy sauce. In each soup bowl, put 1 shrimp, a few snow peas and a few threads of lemon peel. Ladle the boiling soup over these. Serve at once. Reserve left over dashi stock for future use.

Yield:
8 servings

Each serving Contains:
Calories: 27
CHO: 1 gm.
FAT: 0 gm.
CHON: 2 gm.


CLEAR SPINACH SOUP

Ingredients
3 cans slow-sodium chicken broth
2 cups chopped fresh spinach
1 tomato, chopped
1 tbsp. low-calorie margarine
Juice of ½ lemons
Salt and pepper to taste

Procedure
Bring the broth to a boil. Add remaining ingredients and cook until spinach almost wilts. Serve immediately.

Yield:
4 servings

Each serving Contains:
Calories: 80
CHO: 9 gm.
FAT: 4.5 gm.
CHON: 3 gm.


SHRIMP BOWL SOUP

Ingredients
4 cups white chicken stock
¼ kg. Shrimp balls
2 tbsp toasted sesame seeds
1 cup broccoli florets
1 cup shredded cabbage
1 tbsp soy sauce
1 tbsp. thinly sliced spring onions
½ tbsp. dry sherry

Procedure:
In a deep saucepan bring the stock to a boil. Add the shrimp balls and sesame seeds. ADD THE BORCCOLI, CABBAGE AND SOY SAUCE. Simmer until the vegetables are crisp-tender and the shrimp ball are heated through a few minutes. Add the onions and sherry. Serve hot.

Yield:
4 servings

Each serving Contains:
Calories: 95
CHO: 5.1 gm.
FAT: 3.2 gm.
CHON: 11.1 gm.

VEGETABLE TOFU SOUP

Ingredients
1 chicken broth cubes
3 cups water
½ tbsp. minced onion
2 tbsp. crushed dried oregano
1 cup frozen mixed vegetables
1 pack cream of mushroom soup powder, dissolved in 5 cup water,
¾ cup milk ½ cup cubed firm tofu
Salt to taste

Procedure
Place the broth cubes in a 3-quart saucepan. Add water, onion and oregano. Bring to a boil. Add frozen mixed vegetables. Bring to a boil again then reduce heat. Cover and simmer in 3 minutes.
Stir in cream of mushroom soup. Gradually add milk, and then bring to a boil. Reduce heat Add tofu. Season to taste. Serve hot.

Yield:
6 servings

Each serving Contains:
Calories: 141
CHO: 11.8 gm.
FAT: 8.63 gm.
CHON: 5 gm.

CREAMY COLD CUCUMBER SOUP

2 medium cucumbers, peeled and chopped
1 cup non fat buttermilk
1 cup non fat yogurt
2 scallions cut into 1-inch pieces
½ tsp. Ground pepper
4 tsp. fresh chopped coriander

Procedure
In batches, puree the cucumbers with the buttermilk, yogurt and scallions. Add the pepper. Refrigerate until serving. Garnish each serving with a teaspoon of chopped coriander.
Yield:
5 servings

Each serving Contains:
Calories: 74
CHO: 12 gm.
FAT: 0.4 gm.
CHON: 6.2 gm.

SWEET POTATO SOUP

Ingredients
½ kg. Sweet potato or yam peeled and diced
1 medium onion, chopped
1 celery stalk, chopped
6 cup prepared basic chicken stalk
1 cup evaporated skim milk
¼ tsp. freshly ground pepper
½ tsp salt

Procedure
In a covered 4- quart soup pot, simmer the sweet potatoes, onion and celery in the stock for 30 minutes. Stir in evaporated milk. Season with salt and pepper.
Remove from heat and let soup cool slightly. In a blender or food processor, puree the soup in batches until smooth. Reheat before serving.

Yield:
5 servings

Each serving Contains:
Calories: 83
CHO: 14 gm.
FAT: 0.24 gm.
CHON: 5.8 gm




Global Warming
Global warming is the increase in the average temperature of the Earth's near-surface air and oceans since the mid-twentieth century and its projected continuation.

The average global air temperature near the Earth's surface increased 0.74 ± 0.18 °C (1.33 ± 0.32 °F) during the hundred years ending in 2005.[1] The Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) concludes "most of the observed increase in globally averaged temperatures since the mid-twentieth century is very likely due to the observed increase in anthropogenic greenhouse gas concentrations"[1] via the greenhouse effect. Natural phenomena such as solar variation combined with volcanoes probably had a small warming effect from pre-industrial times to 1950 and a small cooling effect from 1950 onward.[2][3] These basic conclusions have been endorsed by at least thirty scientific societies and academies of science,[4] including all of the national academies of science of the major industrialized countries.[5][6][7] While individual scientists have voiced disagreement with some findings of the IPCC,[8] the overwhelming majority of scientists working on climate change agree with the IPCC's main conclusions.[9][10]

Climate model projections summarized by the IPCC indicate that average global surface temperature will likely rise a further 1.1 to 6.4 °C (2.0 to 11.5 °F) during the twenty-first century.[1] The range of values results from the use of differing scenarios of future greenhouse gas emissions as well as models with differing climate sensitivity. Although most studies focus on the period up to 2100, warming and sea level rise are expected to continue for more than a thousand years even if greenhouse gas levels are stabilized. The delay in reaching equilibrium is a result of the large heat capacity of the oceans.[1]

Increasing global temperature will cause sea level to rise, and is expected to increase the intensity of extreme weather events and to change the amount and pattern of precipitation. Other effects of global warming include changes in agricultural yields, trade routes, glacier retreat, species extinctions and increases in the ranges of disease vectors.

Remaining scientific uncertainties include the amount of warming expected in the future, and how warming and related changes will vary from region to region around the globe. Most national governments have signed and ratified the Kyoto Protocol aimed at reducing greenhouse gas emissions, but there is ongoing political and public debate worldwide regarding what, if any, action should be taken to reduce or reverse future warming or to adapt to its expected consequences.

Terminology

The term "global warming" is a specific example of global climate change. The term "climate change" can also refer to other periods of overall temperature change such as global cooling. In common usage, the term "global warming" refers to the warming in recent decades and its projected continuation, and implies a human influence.[11][12] The United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) uses the term "climate change" for human-caused change, and "climate variability" for other changes.[13] The term "anthropogenic global warming" (AGW) is sometimes used when focusing on human-induced changes.

Causes

The Earth's climate changes in response to external forcing, including variations in its orbit around the Sun (orbital forcing),[14][15][16], changes in solar luminosity, volcanic eruptions,[17] and atmospheric greenhouse gas concentrations. The detailed causes of the recent warming remain an active field of research, but the scientific consensus[18][19] is that the increase in atmospheric greenhouse gases due to human activity caused most of the warming observed since the start of the industrial era. This attribution is clearest for the most recent 50 years, for which the most detailed data are available. Some other hypotheses departing from the consensus view have been suggested to explain most of the temperature increase. One such hypothesis proposes that warming may be the result of variations in solar activity.[20][21][22]

None of the effects of forcing are instantaneous. The thermal inertia of the Earth's oceans and slow responses of other indirect effects mean that the Earth's current climate is not in equilibrium with the forcing imposed. Climate commitment studies indicate that even if greenhouse gases were stabilized at 2000 levels, a further warming of about 0.5 °C (0.9 °F) would still occur.[23]
Greenhouse gases in the atmosphere

Main articles: Greenhouse gas and Greenhouse effect

The greenhouse effect was discovered by Joseph Fourier in 1824 and was first investigated quantitatively by Svante Arrhenius in 1896. It is the process by which absorption and emission of infrared radiation by atmospheric gases warm a planet's lower atmosphere and surface.

Existence of the greenhouse effect as such is not disputed. Naturally occurring greenhouse gases have a mean warming effect of about 33 °C (59 °F), without which Earth would be uninhabitable.[24][25] On Earth, the major greenhouse gases are water vapor, which causes about 36–70% of the greenhouse effect (not including clouds); carbon dioxide (CO2), which causes 9–26%; methane (CH4), which causes 4–9%; and ozone, which causes 3–7%.[26][27] The issue is how the strength of the greenhouse effect changes when human activity increases the atmospheric concentrations of some greenhouse gases.

Human activity since the industrial revolution has increased the concentration of various greenhouse gases, leading to increased radiative forcing from CO2, methane, tropospheric ozone, CFCs and nitrous oxide. Molecule for molecule, methane is a more effective greenhouse gas than carbon dioxide, but its concentration is much smaller so that its total radiative forcing is only about a fourth of that from carbon dioxide. Some other naturally occurring gases contribute very small fractions of the greenhouse effect; one of these, nitrous oxide (N2O), is increasing in concentration owing to human activity such as agriculture. The atmospheric concentrations of CO2 and CH4 have increased by 31% and 149% respectively since the beginning of the industrial revolution in the mid-1700s. These levels are considerably higher than at any time during the last 650,000 years, the period for which reliable data has been extracted from ice cores.[28] From less direct geological evidence it is believed that CO2 values this high were last attained 20 million years ago.[29] Fossil fuel burning has produced approximately three-quarters of the increase in CO2 from human activity over the past 20 years. Most of the rest is due to land-use change, in particular deforestation

How to Handle Rejection
Manang hirap naman mareject.

How To Save Mother Earth
Masapol jay own ay drawing ba?

Suggestion
Manong mabalin agaramid ka section for Cook's....

Mankayan Kankanaey
Warning: The Following is a Reasearch Conducted by the Above Students of Benguet State Univeristy thus all rights are into them.. Ripping of the Said Articles will correspond with Legal Punishments.

MANKAYAN ISANG ETNOLINGGWISTIKONG PANANALIKSIK
I. TERITORYO
Introduksyon:
Kankanaey isa sa pinakamalaking pangkat etniko sa Lalawigang Bulubundukin ng Hilagang Luzon kabilang dito ang ilang bayan ng lalawigan ng Benguet. Ang munisipyo ng Kibungan, Bakun, Buguias at Mankayan. Ang etnolinggwistikong pananaliksik na ito ay nakasentro sa pangkat etniko ng Mankayan.

Lokasyon:
Ang Mankayan ay may 99 kilometrong daang layo sa hilaga ng Baguio. Nasa 16 52’ Hilagang latitude, at 120 97’ Silangang longhitude. Ang munisipyo ng Mankayan ay nasa hangganan ng munisipyo ng Tadian at Bauko Mt. Province sa Hilaga, Bakun sa Timog, Buguias sa Silangan at munisipyo ng Cervantes Iloco Sur sa Kanluran. Binubuo ito ng labindalawang barangay, Cabiten, Colalo, Bedbed sa Hilaga ng Poblacion, Paco sa Kanluran, Balili, Tabio at Bulalacao sa Timog, sa Silangan naman ang barangay ng Taneg, Guinaong, Suyoc at Sapid.

II. Wika
Posted Image
Ang datos na nakatala ay ang kabuuan ng mga dialektong sinasalita o ginagamit ng mga tao sa bawat barrio. Batay sa impormasyon ng pagsusuring isinagawa, Kankanaey ang wikang sinasalita ng karamihan kung saan ito ay 59.6 na bahagdan. Bukod sa Kankanaey ay may dialektong ginagamit ang mga tao tulad ng Ilocano, Tagalog at iba pa. Bukod kasi sa tribong Kankanaey ay may mga Tagalog, Ilocano, Bicolano, Pangasinan at iba pang taga-Cordillera ang nakatira sa Mankayan. Maraming taga-ibang lugar ang napadpad sa Mankayan dahil sa trabaho tulad ng pagmimina at negosyo lalo sa pagsasaka. Sa barrio ng Balili ito ay may malawak na bukirin, karamihan sa mga trabahador ay Ilocano, Tagalog at iba pa bukod sa mga taga-Balili. Iyong iba ay nagsipag-asawa na rin sa lugar kung saan sila may trabaho. Ito ang dahilan kung bakit may iba na ring dialekto ang lugar bukod pa sa Kankanaey.

Mga karaniwang ekspresyon:

1.ay piga ka
2.asina11. anggaypaytan
3.nemnem mo12.ultimo
4.agasem/gasem13.angsan
5.ayta et sa14.dalon
6.uway nasdi15.namasem
7.ay sha od
8.oho
9.ay ado na
10.ay etek

Salitang Panumbas sa bilang:

1.esa- isa
2.duwa- dalawa
3.tolo- tatlo
4.upat- apat
5.lima- lima
6.enem- anim
7.pito- pito
8.wao- walo
9.siyam- siyam
10.sinpo- sampo

Mga Salitang Katulad ng Kahulugan sa Tagalog:

matatilapyalapis
dilamaletakutsara
kurtinaasopulis
radyomanokgoma
tasaoraslampin
sukakantasusi
soysingkamasasin
bisitatomboysapatos
gitara bakakape
asukalapoysibuyas
kapeinombawang
kawayangitaraasawa
prutasbatomantika
sabonmartilyotuwalya
kusinautangkuwintas
papelanaksingsing
patataspayongbakla

Salitang magkaanyo at magkatulad sa tagalog


*sinpangabong * sinpangapo = buong pamilya

* kadangyan
* baknang = mayaman

* kodo
* nabiteg = mahirap

* moyong* bilagan
* kaiw = puno* sad-angan = sampayan

* sinpangili* eleng
* mangili = mamayan* eng = ilong

* pantew* mansaang
* eneb = pinto* manbang-et = magsaing

* segpan
* sangaban = pintuan


kelayan
* ukisan = balatan

* angas
* pana-upa = mukha

* bilig
* daykong = minahan

* nabibigot
* nakikis-ing = payat

* galey
* uwes = kumot

* kaod
* giyok = tabo

* salolongan
* num-a = bukid

III. KASAYSAYAN

Kankanaey, ang lenggwaheng “ Austronesian” ng Hilagang Luzon. Ang “Austronesia” ay ang pinaghalu-halong lenggwahe ng mga bansang pinaniniwalaang pinagmulan ng mga salita o wika dito sa Pilipinas. Ito ay ang bansang Indonesia, Malaysia, Melanesia, Micronesia, at Polynesia. Ito rin ay karaniwang tinatawag na Malayo-Polynesia. Iisa man ang pinaniniwalaang bakas o pinagmulan ng mga wika sa Pilipinas, ito pa rin ay nagkakaiba- iba dahil sa pagkakaiba-iba ng mga kultura ng pangkat.
Ayon sa teorya nina Morris Halle at John Frampton tungkol sa pinagmulan ng lenggwaheng kankanaey bukod sa Malayo- Polynesia. Ito muna ay nagsimula sa ponema o tunog na naging pantig hanggang sa naging salita. Ito ay parehong nagsimula sa Fonologi at Morfologi o tunog na naging salita sa pinagsamang panlapi at salitang-ugat. Sa pagkakaroon ng salitang-ugat ay lumabas ang pag-uulit o ang mga salitang inuulit para maagkaroon ng ibang kahulugan mula sa salitang-ugat.Tulad ng mga halimbawa:

Salitang-ugat (root) Inuulit (reduplication) kahulugan (Gloss)

1.kapi kap-kap?imumunting butil ng kape
2.kabayo man=kab-kab?ayokunwaring nakasakay sa
kabayo
3.kantina man=kan-kantinanagbabantay ng tindahan
4.?aklat ?ak-?aklatpunit-punit na lumang damit

Bukod sa pag-uulit may mga pagbabago rin na ang inuulit ay ang salitang-ugat lamang kahit pa ito ay may panlapi at may dagdag (affix). Kung minsan naman may mga salitang ang unlapi at gitlapi ang inuulit at nilalagyan na lang ng (segment) sa gitna tulad halimbawa ng # 7 at 8, may mga letrang napapalitan at nawawala:

Salitang-ugat Inuulit (reduplication) kahulugan (Gloss) dagdag(affix)

5.?owas man=?o:-?owas naghuhugas panlaping man
6.ta?oli man=tat-ta?oli nagbabalik panlaping man
7.?egas mag-mag?as nahuhulog panlaping ma
8.segepsem-semgep pumapasok panlaping em

Ang pag-uulit sa diyalektong kankanaey ay bahagi ng prosesong morphophonological.

IV.YAMANG SOCIO-CULTURAL:
Agrikultura
Dahil sa malawak na lupain ng Mankayan lalo na sa bahaging Timog karamihan sa nga tao ay kumikita sa pagsasaka at at pag-aalaga nga manok.pato,baboy at iba pang mga hayop.Ito ang ipinag mamalaking pangkabuhayan ng mga tao lalo na at malaki ang bahagi ng barangay Balili sa titulo ng probinsya bilang “Salad Bowl of the Philippines”.Bukod sa gulay ay nagtatanim din sila ng palay sa bahaging Hilaga.
Komersiyo
Ayon sa record o tala sa opisina ng Municipal Treasurer, pito (7) ang rehistrado at lisensyadong wholesalers at dalawang raan naman at dalawampo’t walo (228) naman ay mga retailers. Ang mga wholesalers at retailers ay sa buy-and sell na negosyo tulad ng sari-sari store, inuman, kainan, cafeteria, bakery, grocery, dry goods, glasswares at hardware.
Sa pamilihang bayan naman ay may dalawang seksiyon.Una ay sa Market-slaughterhouse na pinamimilihan ng karne, isda at mga gulay. Ang pangalawang seksiyon ay sa drygoods tulad ng damit, mga kagamitan at iba pa tulad ng negosyong barbershop, kumpunihan ng mga gamit, botika, kainan o turo-turo, dental clinic at iba pa. Bukod sa gusali ng pamilihang bayan na ipanatayo mismo sa Poblacion. May iba pang market stalls para sa mga nagtitinda ng bigas at kapehan. Ang mga stalls na ito ay nirerentahan sa Municipal Government. Miyerkules at Linggo ang opisyal na araw ng pamamalengke
Mina / Pagmimina
Mankayan ang “Copper Town ng Pilipinas”Mga 25 bahagdan ang nakatira sa bahaging Lepanto Mine, ang tanging minahang gumagana sa Mankayan. Bukod sa mga mamayang kankanaey ng Mankayan, may mga Ilocano, Tagalog, Bicolano,Pangasinense at iba pang taga-Cordillera na nakatira sa lugar dahil sa trabahong ito. Maliban sa minahang kompanya ng Mankayan ay mayroon ding pribadong minahan na pinagkakakitaan ng mga tao tulad sa Barangay ng Suyoc.

*Mga Pamahiin

- Bawal ang magwalis sa gabi lalo na kung itatapon sa labas ng bahay ang dumi sapagkat winawalis mo na rin daw ang suwerte.

- Anu mang bagay ang hiniram ng tao sa kapwa niya tao na yumao na ay kailangang isauli niya ito bago ang libing dahil kung hindi ay buong buhay niya’y hindi siya patatahimikin.

- Kapag nag- ulam ng karne ng aso o baka ang isang taong nagtatrabaho sa minahan, hindi siya dapat magtrabaho kinaumagahan sa minahan sapagkat malakas ang paniniwala ng mga tao na may masamang mangyayari sa kanya. Maari lamang siyang magtrabaho pagkatapos ng tatlong araw.

- Ang isang tao ay hindi dapat makikikain sa pagkain ng buntis dahil daw papayat ito.(Mrs.Jane Paydo-an)

- Kapag may isinasagawang seremonya tulad ng pagkakatay at “ated” ay iwasang makabasag ng anumang bagay dahil babala ito ng kamalasan.(Lolo Bat-oy Munoz)

*Pista

Sa pagdiriwang ng pista, ang mga tao ay nagtutulungan para sa tagumpay ng kanilang mga aktibidades. Ito ay maaring sa pamamagitan ng pagbibigay ng donasyon o pangkatang paggawa sa mga gawain.Ang kauna-unahang taon ng pagdaos nila ng pista ay noong unang buwan ng Pebrero, 1956.Ngunit ngayon ay pinalitan ang petsa ng pagdiriwang at naging sa tuwing ika-19 ng Marso taon-taon para kilalanin ang Patron Saint ng bayan at ang bagong simbahang itinayo,ang Saint Joseph.


Sa paghahanda para sa pagdiriwang ng pista, ang mga tao ay abala lalung-lalo na ang mga negosyante. Abala sila sa paghahanda at pag-aayos ng kanilang mga “stalls” o pwesto nila para sa kanilang mga paninda sa araw ng pista.Ang mga opisyales naman ang siyang naghahanda ng iba’t-ibang gawain tulad ng mga patimpalak,mga programa,sayaw,palaro, parada,pasugalan,patimpalak para sa “ Town Queen”,mga gawain sa simbahan at iba pa.Lahat ay masaya sa pagdaraos ng pista at karamihan ay maraming handa sa kanilang bahay para sa kanilang mga bisita..( Mankayan A1-NCIP)


V.INSTITUSYONG PANLIPUNAN

*Panliligaw at pag-aasawa

Noon, mga magulang ang namimili ng magiging asawa ng kanilang anak at may mga magulang na gumagawa ng kasunduan habang bata pa ang kanilang mga anak .Ito ay tinatawag na “ kaising”, pinagkakasundo ang mga bata na pag-asawahin kapag sila ay nasa tamang edad na. Ang iba naman ay nagsasagawa ng tradisyong “tomok” na kung saaan ang mga matatanda ang gumagawa ng desisyon. Kapag may napupusuan ang isang binata ay nagpapasama siya sa mga matatanda upang makipag-usap sa dalaga. Ang pamamaraang ito ay hindi makatarungan sa panig ng mga kababaihan, dahil sa ayaw at sa gusto nila ay mapapangasawa nila ang binatang nagkakagusto sa kanila.
Sa panahon ngayon, bihira na ang nagsasagawa sa tradisyong ito. Ang mga lalaki ay binibigyan na ng karapatan na pumili ng babaing gusto at mahal nila. Kung maayos na ang lahat, nagpapakasal sila sa simbahan o dili kaya ay sa tradisyon ng pagpapakasal na tinatawag na “kaon”. Ang “kaon” ay ang pagpapakasal ng dalawa sa kabila ng mga kakulangan ng mga papeles, mga matatandang pinuno ang kakasal sa kanila.
Ang pag-aasawa at dibursiyo ay hindi isinasagawa sa lugar na ito. Kung ang mag-asawa ay may balak na maghiwalay ay ipinapaalam nila ito sa mga opisyal at mga nakakatanda sa Barangay. Gumagawa sila ng kasulatan at kasunduan ukol sa paghihiwalay ng mag-asawa. Karamihan sa paghihiwalay ng mag-asawa ay ang hindi pagkakaroon ng anak, kahirapan, hindi pagkakaunawaan, pambubugbog at pakikiapid. Ang mga nagkahiwalay ng magasawa ay pwede lang magpakasal sa iba pagkatapos ng pitong taon.
Paniniwala
1. Ang patay ng mga mayayamang angkan ay inilalagay sa “sangadil”. Sinasamahan ito ng mga nakikiramay na nagtitipon-tipon, at umaawit sa pamamagitan ng kwento. Ang ibang grupo naman ay sinasagot ang kwento at bugtong ng iba, ito ay ginagawa nila hanggang sa sumapit ang libing. Sa paghahanda sa patay o bangkay para sa libing, kailangang maingat ang lahat hanggang matagumpay itong isagawa o kung hindi ay masamang babala kung may pangyayaring hindi maganda sa pagsasagawa ng seremonya hanggang sa matapos. Ang mga lalaking nagdadalamhati ay hindi magpapagupit ng buhok, at hindi mag-aahit ng balbas sa loob ng tatlo hanggang anim na buwan. Sa ngayon, bihira na ang mga kasong ganito, pero sa malayo at liblib na lugar ay ginagawa pa rin ang paniniwalang ito.
2. Canao
Isang seremonya o ritwal, pagdiriwang at pista. Karaniwang ginagawa ay nagkakatay ng hayop tulad ng baboy at iniaalay kay “KABUNYAN” at sa iba pang pinapaniwalaang ispirito, mga diyos, ispirito ng mga namatay na ninuno at mga ispirito ng kalikasan para payapain ang mga ito. Ang pagdiriwang ay dapat ay naaayon din sa layunin.

Ayon sa mga pag-aaral lahat ng dasal ng canao “Ated” ay nauukol sa ispirito na pinapaniwalaang dahilan ng mga suliranin at sakit o karamdaman. Ang “Ated” na ito ay para payapain ang ispirito at humiling ng pamamatnubay. Gayundin ang “Ated” ay tinatapos sa paghiling ng basbas at biyaya ni “KABUNYAN”.
3.Pasang / Tanong
Tulad din ng canao, isa itong ritwal kung saan nagkakatay sila ng manok at saka iniaalay kay “KABUNYAN” o sa mga ispirito. Layunin nito ay para magamot ang pagiging antukin ng isang tao, pigilin ang bayolenteng gawain, pagkawala sa sarili, kawalan ng pasensiya at iba pa. Naniniwala kasi sila na mga ispirito ang may kagagawan nito. At kailangan nilang mag-alay ng hayop at magdasal “Ated” para payapain ang mga ito at humingi ng tulong.

*Mga katawagang Pang-angkan
Tatay Tita
-ama - anti
-papaNinang
-daddy- ninang
NanayNinong
- ina- ninong
- mamaPamangkin
Lolo at Lola- kaanakan
-apong- panganaken
- apoAnak sa binyag
Kuya- inanak
- manongIN- LAWS
Ate Bayaw
- manang - bayaw
Nakababatang kapatid Hipag
- ading - ipag
- yugtan Balae
Bunso - abalayan
- kimmotManugang
- inaudi - inapo
TitoParent-in law
- pangamaen - katugangan
- angkel

*Pamanang Pampanitikan

1.Para sa bahay, meron silang tinatawag na boton, seg-ak, dasadas at segep. Ang “boton” ay ginagawa para malaman kung nababagay at ligtas ang bahay na ipapatayo, ang manok ay kinakatay pagkatapos isagawa ng buton. Kung malapit ng matapos ang ipinapatayong bahay para matanggal o mawala ang epekto ng mga kagamitang ginamit, para maging matibay ang bahay sa anumang kapahamakan o anumang sakuna , isusunod agad ang “seg-ak” isa na namang manok ang kakatayin. Pagkatapos ng “seg-ak” sa pareho ring pamamaraan ay isasagawa naman ang “dasadas” ngunit ang pagkatay sa manok ay gagawin mismo sa loob ng bahay. Pinakahuling isasagawa ang “segep” ito ang pagbasbas sa bahay “house blessing”.
2.Para naman sa pagdiriwang ng kasal, isasagawa ang “ka-on” tradisyong namana pa sa mga ninuno na hanggang ngayon ay isinasagawa ng karamihan lalo na sa mga mag-aasawa na kulang sa pera.
3.Sa pagpapasalamat, isinasagawa naman ang “sangbo”. Isa itong ritwal na ibig sabihin ay tinatanggap ang anumang magandang kapalaran, mabuting kalagayan, tagumpay ng pinagkakaperahan o anumang negosyo at iba pa. Ang apdo at atay ng kinatay na hayop ay masinsinang inoobserbahan.
Mga bugtong
- bosaang kod demang man-nges ay mangan (lagari)
- Pising ed kamaligan adi kasabaligan (mata)
- Bontibontibon (sabon)
- Kinabiti, kinahon (posporo)
Alamat ng Ginto
May isang lugar na ayon sa mga matatanda ay prutas lamang ang kanilang ikinabubuhay.Kaya, isang hapon ay hiniling nila sa Panginoon na gawing ginto ang bunga ng isang puno sa kanilang prutas ng isang ginto sa kadahilanang kulang na kulang o hindi sapat ang kanilang pagtatanim sa kanilang kabuhayan.Agad namang sumang-ayon ang Panginoon ngunit hiniling niya rin sa mga tao na kung ito’y kanyang gagawin ay huwag nila itong abusuhin, putulin o ubusin lahat para may matira sa mga sumusunod. Dagdag pa Niya sa hiling na maglagay ang mga tao ng isang biga-o ng bigas sa kanilang tahanan at pagkatapos ay aabangan ang pagtilaok ng tandang sa umaga na iyon ang siyang signal na ang isang biga-o ng bigas ay naging ginto at ito’y agad namang sinunod ng mga tao. Naghanda ang isang tao ng bigas sa kanyang tahanan sapagkat iisa lamang ang hiling ng Panginoon na ipaghanda.
Halos lahat ng mga tao ay atat na atat sa magiging kalalabasan kaya ang ilan ay hindi natulog.Kinaumagahan ay nagulat ang lahat sa nakita, isang matayog at sanga-sangang puno ng prutas,na halos lahat ng bunga ay kumikinang na ginto.Tulad ng sinabi ng Panginoon sa mga tao,ito’y sinunod at maayos ang pagkuha sa nga bunga nito.Ngunit,nang matagal-tagal , maraming yumaman sa gintong prutas, nagkagulo ang isipan ng mga tao sa pagkakaroon ng maraming pera,nagbago ang kanilang pananaw,pinag-aagawan ang bungang ginto at pinagpuputol ang puno.Dahil dito ay nagalit ang Panginoon at sinabi sa mga tao ang ganito,magmula ngayon ,ang magiging kapalit ng inyong kalapastangan ay kailangang maranasan ninyong maghirap at magpawis bago kayo makatagpo ng ginto.Kung sa dati ay madalas ang pagkuha ninyo ng ginto,ngayon ay ibabaon ko sa lupa.” Dahil sa kagagawan ng mga tao ay iyon ang naging dahilan at nagpasimula sa pagmimina.
Kasalukuyang Impormasyon
Ang isyu sa lugar na ito ay ang kasalukuyang rehabilitasyon ng Abatan- Mankayan- Cervantes Road na nagkakahalaga ng 6, 700,000,00 milyong piso.
Ito ay nasa kamay ng isang Intsik na kontraktor.

IV- MGA KARAGDAGANG IMPORMASYON

Kasuotan:
Tapis - isinusuot ng mga kababaihan
Wanes - bahag
Bedbed - isinusuot ng mga lalaki sa kanilang ulo
Saping - pantalon / sapin
Bakget -isinusuot ng mga kababaihan sa kanilang baywang

Pagkain:

1. Inapoy- - sinaing
2. Dinengdeng - ulam
3. Togi - kamote
4. Gamey - gabi
5. Patupat - suman
6. Digway - prutas
7. Kahoy - kamoteng- kahoy
8. Saba - saging
9. Apan - mushroom
10. boko - pinatuyong kamote
11. pinallak -mashed potato

Inumin / kape:

- Lambanog
- Tapey
- Gipas ( tsaang- gubat ) - barako / native coffee

*MAHAHALAGANG KAGAMITAN:

Bukod sa sakahan,mga hayop at iba pa, ang etnikong ito ay may iba pang mahahalagang kagamitan tulad ng mga sumusunod:

1. Gosi- tapayan para sa “tapey”,ito ay may iba’t- ibang klase at presyo.
2.Calamba- tabayan din para sa tubig
3.Apong-ey- ginagamit ng mga babae sa kanilang ulo,binubuo ito ng mga butil (beads), ang pisi ng gulugod ng ahas ay tinatawag na doli at ang kuwintas na gawa naman sa mga kabibi ay tinatawag na bokas.
4.Oway- kuwentas na gawa sa mga mamahaling bati, ang kulay lila dito ay tinatawag na kindasan.
5.Singsing- gintong hikaw na kasin kulay ng 25 centavo coin.
6.Pinagpagan- mamahaling kamot na gawa sa matitinay at mamahaling tela, ginagamit nila ito tuwing may selebrasyon tulatd ng Canao o kaya’y pagdiriwang na ginagamitan o tinutugtugan ng gangsa.Ang kumot na ito ay para sa katutubong sayaw na tinatawag na “ Tayaw o Tadek”.

Ang mga ito ay binibigay sa kanilang mga anak bilang pamana at hindi ibinibinta.

*MGA KAGAMITAN AT KASANGKAPAN:

2.Kupit o oppigan- pinaglalagyan ng kanin
3.sangi o pasiking- backpack
4.takba- bukas na bag
5.gimata- dalawang basket na pinadugtong sa magkabilang dulo gamit ang kawayan.
6.lagba- basket na pinaglalagyan ng kamote.
7.liga-o- ginagamit sa pagtatahip.
8.atubeng- maliit na basket na itinatali sa baywang,pinaglalagyan ng mga kagamitan na ginagamit sa pag-aani tulad ng “lakem”.
9.akgi- basket na mas maliit sa liga-o,ginaganit sa paghuli ng mga maliliit na isda,alimango at iba pa.
10.aklo- sandok na gawa sa kahoy
11.silap- mangkok nag gawa sa niyog.
12.tawing- tabo na gawa sa niyog na ang pinaghahawakan ay gawa sa kahoy.
13.wasay- palakol
14.sagad- suyod
15.balita- bareta
16.kumpay- karit
17.gaman o banig- itak
18.alado- arado
19.apag- maliit na mangkok na ginagamit sa “tapey”
20.geyag- bilog na platong gawa sa kawayan.
21.sudan – tapayang gawa sa kahoy na pinaglalagyan ng kanin ng baboy


Mga Batayan sa Pananaliksik

www.ncca.gov.ph
www.ncip.gov.ph
Mankayan A1 (NCIP)
Mankayan Municipal Profile 2001
Brief History of Mankayan… Ambrosio M. Guanso
Office of the Municipal Engineer, Mankayan, Benguet
Kankanaey C1 (NCIP)
Halle, Morris. 2005. Reduplication, ms. MIT
Frampton, John. To appear. Distributed Reduplication. Campbridge, Mass;MIT Press
Allen , Janet L.www.com
Interview:
Mr. Bat-oy Munoz
Mrs. Jane Paydoan
Lola Casina Baniaga

Besao Mountain Province
Dasal para maisabi ang ikalawang kahilingan (sedayan)
Once there was Kabunyan blessed with eight children of whom one of them was Lumauig. Kabunyan instructed Lumauig to stay home to do home chores- to feed the pigs, chicken and other animals while they go to do farm work with the other family members. When Kabunyan and the other members of the family came home in the afternoon, nothing was done and Lumauig was asked what happened, he said, “Whenever I start to work, I’m disturbed by the noise of the people on earth.” Kabunyan thought and said too, “You must be wanted by the people on earth. Get this long-bladed bolo and this spear and find your way down to earth.” After some minutes, Lumauig was start to his journey but he did not know his way. Looking so confused, the father took hold of the bolo and cleared his way. Kabunyan directed Lumauig towards his way down to earth. He gave Lumauig tobacco and instructd him to puff his cigar once he will down on earth as he reach arresting place. This was to be sure Kabunyan would know Lumauig reached the earth. As an obedient son, he puffed his cigar when he was down to earth and so Kabunyan was already sure Lumauig was on earth. After puffing his cigar, Lumauig left for Langyatan, a place where he planted seeds, and then he spent the night. The following morning, he found the seed grew into a tall plant with tendrils. One of the four tendrils was pointing to the east. The other three tendrils were pointing to the west, north, south. He took hold of the tendril pointing west and it was easily uprooted. He held the tendril pointing north and it got uprooted and so with the tendril pointing south that it got uprooted. With the tendril pointing east, it can not be uprooted. Lumauig thought of continuing his journey following the direction pointed by one of the tendrils that was not uprooted.
Going east, Lumauig found Gipaan tnding fire in the fireplace. Gipaan asked Lunauig where he was bound to. Lumauig answered, “I am on my journey to look for a wife”. Gipaan offered to give a woven blanket to Lumauig as she said, “Get this woven sheet for you to use in carrying your baby, should you find a wife and should you have a baby”.
Lumauig continued his journey passing through Data and many other places. He then rested a top a hill in Depayan where he chanced to see two sisters gathering black beans. Lumauig went down with the intention of helping them so that they will all go home together. “Are you ready to go haome, let’s go.” The sisterssaid, “Our load is not yet full. We will go home only afterwe have enough load to carry.” To the surprise of the sisters, Lumauig stretched his left hand to pick black beans, placed it to the younger sister’s load container and there it was full too. “Let’s go home now”. Said Lumauig but the two sisters resisted because they would like to clear the field yet. Lumauig got his long bolo and walked through the field turning around with the bolo and there the whole field was cleaned. “This is miracle”, the sisters thought.
Lumuig helpedthe sistersput on their loads on their heads and proceeded home. As they reached to cross a river, Lumauig got the front part of his g-string and used it to split the water so the sisters could pass through. Again when the sisters were at the middle of the river, Lumauig got the back part of his g-string to continue split the water so the sisters could continue crossing the river. After crossing the river, the older sister stepped aside to urinate with a ‘sash-ash-ash’ sound. Farther away, the younger sister stepped aside to urinate too with a ‘sish-ish-ish’ sound. With the difference in the sound of how they urinated Lumauig got interested in the younger sister.
Lumauig asked the sisters if they had a rice granary. The sisters readily answered that they have which is already near. Lumauig was left at the granary as he instructed the two sisters to go straight home to tell their father to join him(Lumauig) at the granary. Their father should bring with him salted meat and fire. The sisters’ father went and found Lumauig seated. Lumauig asked if he brought salted meat and fire. The sisters’ father claimed he did not bring any. Lumauig performed another miracle. He got a piece of stone and produced fire. He did something to produce salted meat from his woven shoulder bag then he recited a prayer for long life.
Lumauig, after performing a ritual in the rice granary went home with the sisters’ father to join the sisters. The father directed Lumauig to sleep in community’s meeting place(dap-ay) nearby but Lumauig revealed his intention of having the younger sister for his wife. Lumauig got the front side of the g-string as their sheet to sleep on and the backside of his g-string as a sheet to cover them for night. Early in the morning when they woke up, Lumauig saw his supposed mother-in-law cook rice in a big pot and another big pot to cook black beans for viand. Lumauig performed another miracle. He got a handful of rice and the pot got filled up. He got a handful of black beans and the pot got filled up. His supposed mother-in-law got astonished and wondered who Lumauig was.
Lumauig and the younger sister, he slept with, were to be formally wedde according to the community’s customs and traditions with the butchering of pigs and recitals of prayers. When Lumauig went out to see the family’s animals for the celebration, they were all small. Lumauig went up to his father and told him about his journey and he need for animals to ba butchered in their supposed wedding celebration. The father said, “sound off to call the pigs, animals, chickens. Whatever animals that follow you will be all that you take with you on earth for your wedding celebration.” All animals were already following Lumauig so Lumauig’s mother begged that Lumauig should leave some animals for his siblings too.
This had been the story of a wedding ceremonylong time ago during the coming of Lumauig to earth. It had been passed from generation to generation. The ritual for wedding ceremony had been practiced at Bontoc and all wishes for more children and prosperity came true. To share their experience of the benefit of perfoming the wedding ritul, it was shared to all other people in Abatan, then to Acop, Ambiong and now here in Zamora, Baguio City. Now that we are performing the ritual, may our prayer for more children, prosperity and abundance for this new couple come true.
In summary, we pray to the Supreme being and say:
a. May this new couple be blessd with children;
b. May this new couple be blessed with land prosperity;
c. May this new couple be likened to hill created by God with every good thing in it needed for one’s life.

3.c Sapun di Bakasan
Wadas Lumauig ad tondo ay naganak isnan wa-o, nikitbe nan esa ay anak da. Ilan da pay nan manok da yaket napa-utan, ilan na pay nan beteg da napawingan “donowen ta et nan anak ta. Naay da’y mabalin ay misekad si dono. Kadya men tapey kayo.” Sada pay men tapey.Omey pay san agew ay mabekwa nan tinapeyda, inayagan da nan aamam-a et tamtamanda yaket malteng. Mabalin na ay matekman si dono ay egay kabengtan, ya egay kagawan. Sada pay osongen nan dawak. Inala da nan kagawaan di beeat et ikwa das nan laboyan, langlang, tinneb ay gamig, ya tapey et sapowen da nan bakasan. Sia et nan inlabag da asnan payeo ay napadawan, danda pay naganak, natago, ya indog-an das nan beteg, ya manok, danda pay sinumya.

Dawatem yo et ay madawak. Ibugao tako.
a. Sana man ay bakas. Ibakas yo’s napadawan si payeo;
b. Ibabakas yo’s nangato as adal ya lagbo ta waday silbin di dawak;
c. Kedse! Bilig ad sakbil ay siadin nangkedkedsen din a-amam-a, ya sia din in kadangyan dad an da pay naganak.


Dasal na para wakasan ang kwento (bakasan):
Once there was Lumauig with eight children. One of the children got married. Lumauig saw theur chicken to be matured with its claws tht sprang, their pig with a fang.lumauig suggested to his wife that they celebrate the wedding of their children. They announced to the neighbors to ferment rice for rice wine. After some days, when the rice wine was ready, the old men went to taste if it is suit to be served for a wedding day. The men got slice of thick meat fat, clear water, well-sharped bolo, rice wine and performed a ritual to end the night activity and start the next day’s activity of the wedding ceremony. It came to pass that the prayer for prosperity, abundance, and blessedness with the children came true.
This is the reason this ritual is part of every wedding ceremony. This is to close the first part of the three series of prayers to start the day’s celebration.
Hence, we shout to announce:
a. The end of the night activity. We wish you luck in acquiring a rice fields;
b. May your future children succeed in getting educated;
c. May you get empowered, may you be more fortunate and may you blessed with many children.

3.c.1 Benwat di gusi
a. Benwat! Ibanwat yon as anak yo as adu-ado;
b. Ibenwat yo nas amay as esa yo ka-ap-apalan;
c. Kedse! Komedse kayo ta awaten yon an danum ad Ambiong ay malamnin, sapay domokpus ad dapliyan.

Ang mga simbolo ng jars:
a. Purihin! Sana ang mag-asawa ay mabiyayaan ng maraming anak.
b. Sana ang mag-asawa ay maging matagumpay sa lahat ng kanilang mga ginagawa.
c. Empowerment! May you be empowered likened to a hill with every thing and remains undisturbed.

(Lahat ay aawit ng koro para aprobahan ang kanilang mga sinasabi.)




3.c.2 Tebyagan
• Seremonya para umpisahan na ang pagdiriwang.

Wadas Lumauig ay nin pagtek asnan anakna. “kadya ta tebyagan tako nan buwan yaket tutumke. Tebyagan da nan talaw bomobollisawsaw. Wada et si Dono, tebyagan da pay men tagindodo. Wada et abes si Seyep. Dotona nan matebyagan. Inala da nan beeat, langlang,tapey, nan gamig, et sapuwen da nan tbyeg. Itebyag yon a as gabay, ganak, as esa yo men lalasinan”.

Once there was Lumauig who celebrated the wedding of his children. “Let me call the blessing from the moon, but no action. I called for the blessing from the stars but it just stared. Then came Dono, whom I saw, who danced to the delight of the moon and the stars. Then there was Seyep who just woke up from sleep who joined the dancing to the tune of the gongs. Then the prayer continued as the men got slice of meat fat, clear water in a cup, rice wine as they said the prayer of the tebyag.the wishful prayer was a prayer for prosperity, long life and successful of life of the newly-wed.
a. Itebyag yo’s pilak;
• Pilak magkaroon sana para umpisahan ang pagpapamilya.
b. Tebyag! Ganak yo’s lalalaki ya as bababai ta magaldang di bagang da ta esa da bogawan di tig tona as tebyag;
• Sana mablessan ang iyong mga anak na lumalaki para maging mabuting mga anak sa mundo.
c. Tebyag! Kedse ak nan tebyag nan madawak ta ilabeg yos mangtek as dawak!
• Sana makihalobilo kayo sa mga tao para maipamahagi niyo ang alam niyo tungkol sa dawak.

3.c.3.a Baliwat
(May isang lalaki na sisigaw para madisturbo ang mga naglalaro ng gangsa. Kung sakaling huminto na ang naglalaro, sisiga ulit ang lalaki para masabi ang mga pangarap sa bagong kasal at sa mga tao. Ang pagdidisturbo ay nagaganap ng tatlong beses.)

Bogawan tako nan tebyag ay man poonan di lambak. Ibugao tako’s ganak ta sumya nan madawak. Aaaaaay………..
Sinasabi ko na pormal kung binubuksan ang pagdiriwang kung saan pwede kayong maglaro ng gangsa.Aaaaaay……..

Bogawan tako nan tebyag. Ibugao takos gawis ta maid men golgolo. Aaaaaay……..
Mayroon sanang kapayapaan sa isa’t-isa at maging masigla sa pagsasayaw.Aaaaaay……..

Bogawan tako nan tebyag. Was di en mangganas ya wasdi en sumya ya maid mangmangwani en ate.Aaaaaay……….
Sana lahat ng mga mananayaw o manlalaro ng gangsa ay maging malusog at parating masaya at “enjoy the day”.


3.C.4 Puldog (Araw ng seremonya)
(Paalala: Sa mga “establishment” sa simbahan, ang bride at bridegroom ay karaniwang pumupunta sa simbahan o “blessing” ng simbahan sa araw pagkatapos ng tebyag.)
Aktibidadis tuwing may puldog:


a. Kasal-kasalan gamit ang mga gangsa. Umuulan o tag-araw ay may naglalaro ng gangsa kung sinuman ang intresado. Ang dapat na kasoutan nila ay g-string sa mga lalaki at tapis naman sa kababaihan.
b. Pagbibigay ng regalo (supon) sa pamamagitan ng pera. Para sa mga kapatid, kamag-anak, may trabaho man o wala obligasyon nilang magbigay ng kanilang regalo sa bagong kasal. O kaya’y iyong kamag-anak nilang mayroong sa ibang lugar kailangan din nilang magbiagay ng regalo. Ang mga taong nagbigay ng regalo may matatanggap din silang karne na ibinabalik para tanawin nila ang utang na loob.

c. Pagbibigay ng wine sa ibang tahanan sa mga kapit-bahay o sa ibang lugar.
d. Pagkwekwentuhan sa mga matatanda sa loob ng celebrabts house ay ginaganap para sa buong araw at ipinagpapatuloy tuwing gabi.
e. “Serving of food” sa pananghalian, supper at makakain sa anumang oras. Ang mga nabubulok na materyales tulad ng “banana stalks” (talupak) ay karaniwang ginagamit para pangpalit sa plato kung wala o pag walang plastic na plato.

Pang gabing mga Aktibidadis:
Ang paglalaro ng gangsa ay ipinagpapatuloy. Sa loob ng bahay, ang mga matatanda ay nagtipon-tipon para ipagpatuloy ang kanilang kwentuhan.

3.c.5 Boka
Ang mga inimbitahan nilang mga bisita ay pwede nang umalis sa umaga pag tapos na ang pagdiriwang, samantalang ang mga kama-anak at kapit-bahay ay magtipon-tipon para bilangin ang pera na kanilang nakolekta.

3.c.6 Inga
Ito’y aktibidadis sa pangalawang araw ng pgdiriwang, pag tapos na ang boka. Lahat ng kapit-bahay, kaibigan at kamag-anak ay magtipon-tipon para kilalanin ang bawat isa.

3.c.7
Binibilang ang pera na regalo. Pagkatapos nilang binilang ang pera, “advices o suggestions” ay sasabihin sa mag-asawa. Ang duayya ay kwento ng mga kamag-anak.

Duayya, duayya, dakayo ay sin-asawa, naay di indagup di ag-iyo ay mengameng yo. Banolen yo ta maid mang-iyal-ala as tabako. Pepekken yo ta adi kasupsupli as pala kindi. Nan esa na kailaan, et dagaay masaadan.
Ang aming sinasabi ay para sa inyo- ito ay may regalo naming na nangaling sa iyong mga kaibigan at kamag-anak. Gagamitin niyo ito ng tama. Hindi niyo lang gamiti sa hindi importanteng mga bagay. Ang alam naming ay ibibili niyo ng isang lupa kung saan may ibig sabihin na mahalaga.

Duayya, duayya, wasdi en magasingan et engkayo nasuponan, nangina ay kuarta. Sia’y esa yo pangnemneman as gawis as ena mausalan. Utang yon as nan ipogao ay kaysan. Idulin yo ta esayo yo tapyan no waday en yo mailagbowan. Siay esa yo men poonan, besnes as maapalan.
Lahat ay “socially obligated it seemed as they heartly give gift. Plan well its use. Remember, this money collected- you owe to the people around. Meanwhile, put it in a bank and earn to add to it to start a business.”

Duayya, duayya, nan indagup di ag-iyo naay iduayya tako. Ta esa kayo matdo. Eesten yo ay men lagbo ta wada abes di it-ited yo as ib-a yo as madno. Nan naay dinagup yo, men poonan yo tay naay nasgi kayo dadlo.
Sa lahat ng mga regalo na meron, kailangang magsimula ka ng isang pamilya “in your own”. Gagawin mo ang lahat para makapag-ipon ka at mabigyan mo rin ng regalo ang mga susunod na ikakasal. Panahon na para ikaw na ang magdesisyon sa iyong sarili.


Mga Ritwal na sinusunod sa kasalan:

4. a Sengan di Bakid
Materyakes na kailangan:
Hayop para katayin (tatlong baboy at dalawang manok). Lima ang hayop na kailangan dahil ito’y sinabi ng mga tagapagsagaw ng senga ay iyong mga magulang ng celebrants. Pag ang mensenga ay mga anak, tatlong hayop ang kailangan. Dalawang baboy at isang manok.

Panalangin:
Apsot di bakget asnan sin-asawa:

A woman recites as she dramatically put the indigenously woven cord (bakget) to symbolically bind the wife and husband. “Apsotak dakayo ta men tapi di basayo, ta sa kayo matagtago.” Sa English: “I bind you together wth this cord to unite you as one in flesh and in blood”. Then nine pieces of one-piso coin are counted to symbolize their future blessed children.

Kwento ng mga matatanda para:
­ Dagdagan ang mga pangarap pag ika’y nananalangin;
- Approbahan ang mga magagandang simbolo na ipinapakita sa mga grupo ng mga hayop.
- Bigyang-halaga ang kahit maliit na biyayang ipinagkaloob sa iyo.

Mga Hakbang sa Senga:

1. Batbat di beteg
• Ang mga baboy ay nakaposisyon sa labas ng bahay at naiayos sa isang kaugalian na ang dalawang baboy ay nakaharap sa pinto at iyong isa ay nakarap sa iisang direksyon. Ang hayop na nakaharap sa pinto ay sumisimbolo na magkaroon sila ng magandang kapalaran,at iyong nakaharap sa iisang posisyon ay sumisimbolo na anumang kamalasan na mangyayari sa maybahay ay dapat amiwasan at mawala.

2. Walit
• Isisigaw ang walit, isang uri ng dasal ng mga matatanda. Binabasa ang mga hayop gamit ang malinis na tubig at sabay doon pagsigaw ng isang panalangin. Sa unang dasal, ang unang linya ay isisisgaw para marinig ng mga ispiritu. Sa walit, ang mga ispiritu ay naiimbitahan pero huwag silang gagawa ng masama.

• Hay! Ito’y para sabihin na magsissmula nang katayin nila ang baboy. Sana lahat ng maybahay ay may pagkakaisa. Sana ang iyong mga ispiritu ay lumalabanpara hindi makapasok ang mga demonyo.


3. Ogad di Beteg
• Sinusugatan ang mga hayop sa kanilang lalamunan gamit ang bolo para lumabas ang mga dugo nito. Namamatay ang mga manok pag pinapalo ang kanilang mga pakpak. Pagkatapos sinusunog ang mga buhok at balahibo ng baboy at manok para maging malinis. Kung tapos na nilang kinatay ang hayop, ipapasok nila sa loob ng bahay para sa amam-a at gawin ang susunod na hakbang.
4. Ang mangyayari sa buhay ng “celebrant” ay maipapakita sa pamamagitan ng simbolo sa araw ng pagsasadula. Delway ay tawag sa magandang kinabukasan.

5. Sapun di Sepsed, Ako’y, Abong
Sipged
• Sana may pagkakaraon para manirahan ka sa Baguio.
Ako’y
• Sana iyong pagdiriwang na ito ay ipaalala na magkaroon ng bawat isa ng positibong pag-iisip. At sana magkaroon sila ng kapayapaan.
Abong
• Sana ang bahay na ito ay mabinyagan para manirahan kayo. Sana lahat ng masasamang ispiritu ay aalis.

6. Seldakan
• Kwentuhan sa lahat ng mayroon, para aprobahan ang kanilang mga pinagsasabi.

7. Ben-ag
• Pagbibigay ng rice wine para maipadama ang kanilang mga sinasabi.

8. Etak
• Isinasaad ang mga nangyari. Maganda man o masamang pangyayari ito’y sinasabi ng isang grupo, ang etak ay sinasabi sa paraang ito:
►“San pedis san bong-nget san baboy da, nalaga ay kanan Olsim. Nalaga et esa malaglagay ganak yo, ya dog-anan yo, ta sakayo men totondo.”
►”The bile reveals that there will be prosperity.” Mabuhay kayo ng matagal. Marami kayong alam tungkol sa mga hayop.

9. Watwat
• “Distribution of meat.” Lahat ng mga parte nang nakatay na hayop ay may mga pangalan na dapat pagbigayan nila. Sa lahat ng mga taong nagbulontaryong gumawa ng anumang trabaho ay mayroong ibibigay na karne. At iyong mga nagpahiram ng kanilang mga kagamitan ay binibigyan din. Lahat ng mayroon ay may ibibigay din.

Ang mga tagabigay ay may sinasabi na:
►”Nakdenakdeng tako et mid men giko. Omat sinan apo da ay waay nakdenakdeng da.”
►Kung lahat kayo’y nabigyan, sana walang masamang saloobin. Dahil ang ispiritu ng “celebrant” ay kuntento din.

10. Ben-ag
• Pagbibigay ng rice wine.
11. Lepyat
• Ilepyat yo na as bosag di dagad Pangasinan ta way batog di lepyat ay initdon Apo tako ay Kabunyan. Initdo da asdin a-allapo.

Pananalangin/Pangarap
►Sana magkaroon kayo ng ilang lupa sa Pangasinan para may ibang matirhan. “May your generosity be rewarded as you acquire a land property? Lumauig taught our forefather that he who makes sacrifices will be given a prize.”

12. Pitew di Kapya
• Sa anumang senga, ang kapya ay para sa pagkuha ng hustong pag-aari ng mga anak, ninsenga, o iyong mga magulang ng mga ninsenga ang kukuha pag hindi pa kinuha ng kanilang mga anak.

13. Lablabi
• Ito’y aktibidadis tuwing gabi ng senga.
►Ang mga kapit-bahay nila ay magtipion-tipon sa bahay ng ninsenga para sa pagkilala sa bawat isa, at magluluto ng pagkain at kakain sila tuwing hating-gabi.

14. Sabosab
• Itong ritwal na ito ay ginagawa ng tatlong lalaki tuwing uamaga pagkatapos ng senga.

Sapu:
Wada nan omili asnan Bal-ayan ay nin senga. Sada pay gagayamen asnan sin-agew ya sin labyan. Mawagkat nan batawa ya inpayag da nan ulon nan inisnga da, gamig, danum, ya nan lodlodey ya nan inoto. Sada pay sabosaben. Yaket sia nan natagowan da, danda pay naganakan, ya kinmadangyanan da. Maid kankanan da en ate. Sapay lumayog si Lumauig et kanana, “Adi kayo bokodan di gawis ta ipeyas yo asnan batawa ta dakayo di kaipoonan di sapun di sabosab”. Kanan et san amam-a ay mangtek as sapu, “Ya intoy pang-idakaan tako?” inmey da asnan Bua, insakyay sa asnan Lubuagan, indaan das nan Bontoc. Ad Bontoc, inmey nan mission nagem igaga-ad da nan angen. Sada pay iyali asnan Sayangan, inliblib da asnan ad Acop, in patong das nan Ambiong. Nin dupla dad an da pay iyillengan. Ya nin ila da ay nin senga asnan Honeymoon ay kanan da. Sia nan pangyan tako. Sapay dawaten nan amam-a. Sada pay adalen et sia nan linoklukab da no waday gumtek as onga. Idwani pay ay nin senga kayo, sia et di ilabeg yon an langbo, dog-an di beteg, ya ganak, ando ay biag, ta dakayo di maboliw sinan gigsan yo.
Danum ad Ambiong ay kinmawed isna lagud, kommawe di leng-ag yo ay sinbayan. Awaten yo nan danum ay dinmokpus ad Dapliyan, ay menlamnin. Danum isnan naliwes ay men lesleswa, sapay maponok isnan ginawang, mapunok abes di leng-ag yo ay sinbayan ta maid enyo kankanan en ate.

Panalangin na Sinasabi ng Unang Ritwalista:
In the village of Ballayan, a feast took place for the whole day and night. The following day, were displayed the head of the animals butchered, a bolo, Clearwater, preserved salted meat and cooked rice. Then a prayer was said. Those who hosted the feast were blessed. Lumauig came down and told the people to share and say the prayer to other villages. The performers of the ritual obeyed and went to Bua, then to Lubuagan, then to Bontoc, to Sayangan, to Acop, then to Ambiong, where they rested and puffed teir cigar. Then they saw a sign of festivity at Honeymoon, Bguio City. At Honeymoon, they recited the prayer. The men were taught the prayer which was later believed and practiced by all. Now, that you have the feast with the butchering of your pigs, we said the prayer. We ask Kabunyan to bless you with more children. May the Supreme Being bless you in everything you do?


Another version:
The clear water of Ambing. May this family hosting this feast today be likened to the clear water that gives life. Water tributes come from all sources, then they meet together to form a big river. Like your family, may every member unite to make a united and healthy family.

Sapun di ang-anga:
Wada Dadyo-ong ay kabbey isnan Langyatan. Osdongan pay nan Kayan yaket nalibeg nan danum. Ay yoma-am nan tabbokok ta omeyak men negay ta satako isibo. Omey ya isalwag na yaket maid indasana. Yaket kanana, “Ay sino nan mang iguguyod si amis na?” Insakyat na isnan tondo yaket wada nan dua ay onga ay kapai-paing asnan benget nan posong. “Into nan nagapuan yo?” Yaket adi da getken. Ay na-ang-nga kayo uppay asna. Kedeng, inalana nan agutyabeng ya nan sapongot ya nan danum et wiigiswisana daida, yaket nin imoteng nan dua ay onga. Na-ang nga kayo uppay asna. Naay ay nakkakan tako, omey kayo as baey yo, set no waday men senga, sapuwen yon an ang-nga. Awnet men ang-anga di ganak da, ya men ang-anga di beteg da, omat sinan manok day a nan mabanga. Engkayo wet si ili yo. Sada pay igdang das nan Nguilian, yaket maid mangsulo tay tabako nan getken da. Intikid das nan Irisan, yaket siang na dedan. Inpaytok da asnan Baguio yaket samlok nan ipogao, wada nan Iloko, Muslim, Tagalong , Pnagasinan et maid makasapol uppay asna. Sada pay men tama-ang yaket naay ad Quirino Hill ay makasapul. Naay pay indateng das nan baey yo, iganak yo ya isuerte yo.
Danum ad Ambiong ay malamnin. Awaten yo ay sinbayan ta way silbin nan nasapuwan nan ang-anga asnan baey yo tay sia din nangdandanum di aamam-a ay inmon-una asnan batawa. Et sia nan mawanwaned adwani ay insolsolon Lumauig.

Panalangin ng Ikalawang Ritwalista:(Ang-anga):
(Paalala:Itong dasal na ito ay sinasabi ng ikalawang lalaki tuwing sabosab. Itong panalangin ay sinasabi muna ng unang lalaki bago umpisahan ng ikalawa ang kanyang panalangin.)

Once there was Dadyo-ong whose house was located at Langyatan. Down the river, he saw the water that was turbid. Despite what he saw, he got his fish net and went to the river. He cast his net but got no fish. He went up, then up, then up, but no fish to catch. Ha reached the deep part of the river where he was met by two young children. He asked the children where they come from but no answer. Dadyo-ong thought the children were spirit-possessed. He got water and said a prayer. Then the children got back to their senses so they were sent home. Dadyo-ong instructed them to say the prayer he taught whenever there is a feast. The prayer was for productivity of animals raised. It was a prayer for fertility to have children. When practiced by the two children, it came out to be true and effective-the prayer fulfilled. To share what they learned, the two children journeyed to Naguilian to teach the prayer but the people ignored for they were busy with tobacco production. They went up to Irisan but no one listened. They went to Baguio and found people of different cultures and who did not care. They moved to a suburb at Quirino Hill where we are now. You are taught the prayer. Here we are who wish you productivity and prosperity.
This we pray. As Lumauig taught us, “May your family who hosted the feast today be likened to Kabunyan’s creation- the water of Ambiong. Water is life. As we pray the ang-anga, we learned from our ancestors, may you prosper.

Sapun di Tommo, Paypay
Wada nan kabbey asnan Abagatan ay nin senga, yaket sia nan sinumyaan da tay matmo na mang-ala asnan sama da. Dampay mapaypayan nan ab-abiik da ay sinbayan. Maid enda kankanan en rigat, tay insolon apo tako ay Lumauig nan senga ya sapun di paypay. Assan sinumyaan da, kanan Lumauig en, “Adi yo en bokodan di gawis”. No stay ikkan yo awnet dakayoy kaipoonan di sapun di tommo ya paypay. Inlayog da asnan Pangasinan yaket maid getken das waned. Inyali das nan Sison, insakyat dasnan Lookan, singna dedan. Inpaytok da asnan Baguio, yaket maid annawen da. Esa da pay id-an ad Quirino Hill, tay daida nan makasapol. Naay indateng das nan baey yo, sia et di pumatong ken dakayo ay sinbayan.
Danum asnan naliwes asnan Baguio ay men lesleswa. Lomeswa di gawis ta awaten yon an danum ay men lamlamnin ay tinmondok ad Dapliyan, et tontondok yoy paki baba-an yos nan ili ad asna. Tay sia nan insolsolon nan Apo tako ay Kabunyan ken anak na ay si Lumauig.

Panalangin ng Ikatlong Ritwalista:
(Paalala:Ang ikatlong ritwlista ay sisimulan na niya ang pagbasa sa kanyang panalangin. )
Once there lived a family in the south who had a feast. The feast was with all prayers that came true. The family who celebrated the feast attained successs and prosperity. Lumauig then instructed the family to teach to other people the prayer to call for the spirits of living. The prayer was taughtto other villages for those interested. Now that it is time to say the prayer of paypay on this day of your feasting, may your whole family have unity and live as peaceful as can be.
Water flowing freely, a sign of God’s creation. May you be likened to a flowing water. It is calm and cool. This, we pray as taught by Lumauig, the son of Kabunyan.

15. Pitpitew asnan maikatlo ay agew

Sapun di pitpitew:
Wada nan omili asnan Kalawitan ay mabogan nan ipogao. Inpitpitewan da nan inisnga da. Sia nan ingasat da ya binmaknangan da, natagowan da, in surte da. Mo men talaken da asnan beteg ya mataba, omat asnan manok. Sapay kanan Lumauig, “Ipeyas yo asnan batawa, ta dakayo di kaipoonan di sapun di pitpitew”. Into wet di pang-idakaan tako? Inpaytok da ad Loo, indaan das nan Ambuklao, inpatong dad Ambiong. Sada pay iduplaan ya iyillengan. Sada pay iyali asna Quirino Hill ay makasapol.
Danum asnan Baguio ay popaoken da dampay adi katyanan. Awaten di otowen yo ay sumiksika. Sia nan bilin Lumauig asnan ipogao.

Mga Ritwal ng Pitpitew:
Ito ang huling ritwal na naghuhuli ng senga. Ito’y nagaganap sa ikatlong araw pagkatapos ng pista. Ito’y para ilabas ang mga masasamang panaginip.

Ginagawa sa mga ritwal sa Tradisyunal na pagdiriwang ng isang kasalan
1. Ang seremonya ay may mga Proseso
-Ang gagawin sa ritwal ay nangangailangan ng mga hayop na kakatayin,rice wine, jars, at iyong mga kasali sa pagtatalumpati. Ito ay mga ibang proseso at may hustong kasuotan para sa mga ritwalista. Itong nakasanayan na mga gawain ay pinagpapasahan hanggang ngayon.

-Sa mga obserbasyon, ikatlong numero ay isang halimbawa ng maswerte o magandang numero. Ang pagtatapos ng mga aktibidadis ay karaniwang nakaset ng tatlo. Halibawa, kailangan ang tatlong lalaking ritwalista para isagawa. Nangangailangan uli ng tatlong lalaki para aprobahan ang pagdeklara sa mga mana. Ang pagdadasal ay sasabihin ng tatalong lalaki, isa pagkatapos ay ang isa uli. Sa interbyu kay Galeed Anosan, ang ikatlong numero ay inisisimbolo na kompleto. Ikatlong numero ay isang katulad ng tatlong bato(dalikan) para hawakan ang kaldero pag nagluluto.

-Ang dawak “observes solemnity.” “Solemnity is observed in the recitals of prayers during dawak.” Si Kabunyan ay karaniwang “acclaimed as the supreme being who sent Lumauig” para turuan ang mga tao kung paano manalangin. Pag natapos na ang dasal lahat ng tao ay sasabihin ang katagang “amen”.

-Ngayon, ang pagpapkasal sa simbahan ay nangyayari para Makita ang tradisyunal nila pag may kasalan o maidadagdag ito sa kanilang mga kaalaman tungkol sa pagdiriwang ng kasal. Kailangang magdesisyon ang maikakasal para sa simbahan idadaos ang kanilang kasal, ito’y nagaganap tuwing puldog pagkatapos ng tebyang sa umaga.

2. Dawak ay may mga ibang kaugalian pag may kasalan
-Ito ang mga ibang “parallelism” na maoobserbahan sa mga iba’t ibang tradisyunal na seremonya sa kasalan at seremonya sa simbahan na kailangang masunod. Ito ay ang mga sumusunod:
a. Ang mga pari ay nakasuot sila sa dapat nilang isuot, kaya ang mga ritwalista ay nakapulang “turban with rooster’s long feather clipped on it.”
b. Ang pari ay “magsprinkle ng holy water” para ang mga ritwalista naman ay sasabihin ang kanilang dasal at “magsprinkle sila ng tubig tuwing walit.”
c. Ang pagtatali sa babaeng ikakasal at lalaking ikakasal ng “cord”, para ang mga ritwalista ay itali (apyot) kasama na bakget.
d. Ang pari ay inihahalintulad ang mga kababalaghan na nangyayari tuwing may kasalan sa Cana, para ang mga ritwalista ay ihahalintulad din nila ang mga kababalaghan na ginagawa ni Lumauig.
e. Ang kinaugaliang pagbibigay ng regalo para ang mga ritwalista ay inihahalintulad sa mga regalo ni Lumauig kay Gipaan.
f. Ang storya ng tatlong hari na sumusunod sa mga bituin patungo sa Kanlurang direksyon at natagpuan si Jesus Christ, ito’y inihahalintulad ang pagpunta ni Lumauig sa direksyon ng kanluaran.

3. Dawak ay para sa “community affair”
-Ang dawak ay para sa lahat ng tao na kasali sa buong bayan. Sa pagpaplano, preparasyon at sa araw ng selebrasyon may kanya-kanyang silang gagawin kahit hindi nasabi. Ang mga lalaking matatanda ay bahala sa mga skedyul. Ang mga kababaihan naman ay sa paghahanda ng rice wine, tutulong sa pagbabayo ng bigas, pagkuha ng mga kagamitan sa mga kapit-bahay para may gamitin. Ang mga binata ay inihahanda ang mga kahoy. Ang mga nakakabatang mga lalaki ay tutulong sa pagsisibak ng kahoy. Ang pagkakatay ay ginagawa ng mga matatanda. Ang pagluluto naman ng bigas ay ginagawa ng mga kababaihan at ang pagluluto naman ng bigas at paghuhugas ng ay ginagawa ng mga batang babae at mga dalaga.

4. Ang mga matatandang mag-asawa ay kailangang dadalo sa dawak para marinig nila ang mga payo na may halaga;
a. Pagboboluntaryo. Ibang may halaga ay importante para maging maganda ang mga proyekto ng kanilang lugar.
b. Pagbibigayan. Sa lahat ng mga dasal, palagi nilang sinasabi ang pagbibigayan ng mga ideya, mga kagamitan at ilang mga biyaya ng Panginoon.
c. Ang paniniwala sa Panginoon ay matatag. Sa lahat ng panalangin, ang panginoon ay gumagawa ng ebidensya para ipagpatuloy an gating ginagawa. Isa rin itong daan para ang nasa bulubundukin ay maniwala sa inayan, na ang ibig sabihin ay kailangang bantayan ang sarili at mag-ingat sa anumang mangyari.
d. Ang pagkakaisa tungkol sa namanang lupain ay dapat ayusin para ideklara na sa iyo ang lupa para walang away.
e. Ang pagpapahalaga ng mga lupain ay isang gantimpala kaya dapat pangalagaan at pahalagahan.
f. Disiplina. Ibinibigay ang anumanga tungkulin na ang ibig sabihin ay maipakiat na mayroon kang disiplina.\
g. Pagkakaisa at Kooperasyon. Kooperasyon sa pagbibigay ng donasyon sa panahon ng kagipitan at pangangailangan.

Comments:
Sa kabilang banda, ang dawak ay may negatibong implikasyon. Sa pagkasabi ni Jane Ballang, ang pagdedeklara ng mana ay magaganap tuwing dawak ay pwedeng daan para ang isang magkasintahan ay magplanong magpakasal kahit hindi sila tapos ang kanilang kinukuhang kurso o pag-aaral nila. Ito’y dahil pakiramdam nila ay parang sila ang reyna at hari tuwing seremonya na dawak.
Ang dawak ay nangangailangan ng maraming oras at mga ibang kultura, kung sakaling ang gagawa ng ganitong aktibidadis ay isang trabahador gagawa sila ng sulat para “makapagleave” sila ng limang araw o mahigit isang buwan para sa kanilang preparasyon sa kanilang kasal.
Ang seremonya ay nangangailan ng mga matatalinong ritwalista. Ang tanung ay, kailangan ba nating ipagpatuloy ang ganitong kaugalian o basta nalang kalimutan?


IKALAWANG BAHAGI: DAWAK: DRAMA PRESENTASYON

1. Ang Pagmamahalan nina Bangan at Gatan (Sinauliyan)

(Paalala: Ito ay isang dramang presentasyon s apamamagitan ng pag-awit [day-eng, at ayeng] at pagsasayaw na ang ibig sabihin ay pagbabaliktanaw sa mga cultural na gawain ng mga Igorot sa Mt. Province sa kapanahunan noon. Ang mga tumanghal dito ay ang mga nagwagi sa national award noong 1998 at 1999. Ang director dito ay si Ventura Bitot.)

Sypnosis:

Sinauliyan ay isang love epic storyna sa bandang Silangan ng Mt. Province kung saan pinupugutan ng ulo ang mga masasamang tao na tinatawag na “aplaitribe” noong kapanahunanng mga Espanyol. Guedaan, malapit sa Ilocos Su rang bahay ni Bangan, ang isang bahay-ampunan ay naiwan sa kanya ng kaniyang mga magulang noong namatay sila dahil sa hidwaan na Guedaan at Dalikian, isang lugar sa Kanlurang Mt. Province. Gatan, anak ng pinakamayamang Hepe ng Dalikian, na ito’y naging asawa ni Bangan at doon nagkaroon ng kapayapaan at pagkakaisa ng dalawang tribo.

Unang Artikulo:
Sinasabi kung saan naganap ang storya at ang mga epekto ng pagpugot ng ulo sa mga iba’t ibang tribu.Ang kagandahan ni Bangan, at ang mga bahay ampunan ay isang pagsubok sa kanila para ipaghiganti nila ang mga namatay sa kanilang mga ibang kasamahan sa tribu.

Ikalawang Artikulo:
Ito ang namamagitan sa pagmamahalan nina Bangan at Gatan noong araw na pumunta ang mga taong nakatira sa Silangan ng Bontoc sa Vigan, Ilocos Sur para bayaran ang kanilang mga buwis. Noong panahon ng pagbabayad sa mga buwis,Bangan, “who was disguised as a man was revealed to Gatan as a woman.” Niligawan ni Gatan si Bangan para pangalagaan ang kanilang tribu at dumaan nga ang mga panahon nakadama sila ng pagmamahal sa isa’t isa. Pero may isang lalaki na nagmamahal kay Gatan ito’y nangangalang Kadum-ayan kaya noong nalaman niya na may pagtingin si Gatan kay Bangan hinamaon niya si Bangan para sa isang laban. Pero sa huli nakaligtas si Bangan at naniniwala siya na iniligtas siya ni Kabunyan o ang dakilang Panginoon.

Ikatlong Artikulo:
Sa huli, si Kadum-ayan ay nangako ng kasal, “yielde to the marriage of Bangan and Gatan as brought by the irresistible meeting of the two lovers.” Ang tradisyunal na pagdiriwang ng kasalan (dawak) ay magaganap.
Mga Huling Palabas:
Dawak:
Day-eng:
Bumayas si Kadum-ayan, enda et ibegnasan
Dadawak nan inong-an, was et di malaydan
Sa annibersaryo ng kasal ni Kadum-ayan,
may naglalaro ng gangsa.
Sa lahat ng annibersaryo ng kasal lahat ay masaya.

Nakabukas ang mga Kurtina:

Day-eng:
Iskad da et nan tawid, tapey enda ibuyag
Mangayyeng nan inam-an, itadkan nan sinbayan
Ang mga mana ay sinasabi tuwing umiinom sila na rice wine. Tinitingnan at nasisiyahan ang mga miyembro ng pamilya.

Magang-an :( matatanda)
Ay-ayu-u-uh! Tambo, tambowan tako kadna
Banga nan inong-an, ganak ya sika nan ibogaw tako
Ta maganaganak da ya sumikasika da. Aaaah-aaay….
Purihin! “Ipinagmamaliki ko na ipakita ang regalo ko sa inyo.
Ang jar ng rice wine na ito. Dinadalangin ko na mag-
Karoon kayo ng mga anak.
Dinadalangin ko na mabuhay kayo ng matagal. Aaaa.

Kadom-ayan:
Nan esay tayan id Galatian,
Kaaniyan di sinka-agamang
Idawat ko ken dakayo, ta way manganan yo

Nan baey id Tapog, ay nabubungan si bulawan
Idawat ko ken dakayo, ta way kaganakan yo, Aaaay..
At Galatian is a wide tract of land,
Its production to fill your granary
This land, I give to you as source of food
The house in Tapog, with its rof so sturdy
I give to you to broad your family.

Yemyeman:
Ken sik-a abes ay babai, adu-ado nan tawid mo
Amin nan payegan, guab na id Galatian
Enyo et imongsan, payew nan Kadum-ayan
Singkalayog ay tayan, layogan di kakitakitang
To the bride, you have so many inheritance too
All the wide rice land below Galatian
It is at part, to the fields of Kadum-ayan
It could be viewed up and down.

Awit:
Mangangsa et nan amam-a, itadkan nan men kaising. Malaydan nan napuan, gasing da ay dadama
Namaid nan binusu-an, ili ad kaigorotan
Maid et binnatbatan, maid et sinauliyan
Was et di malaydan, ikkan si kataguan
Dakkel ay iyaman, kenda Bangan yas Gatan
Iyaman ken Magang-an, iyaman ken Bulal-owan
Initdowan di Kabunyan, ipogao id nat-awan.
Playing of gongs by the men, dancing by newly-wed’s
parents. Relatives of both party, so happy on festive
day. No more tribal wars but peace in Igorot land
No more bloody revolution, no more practice of revenge. Everyone is now concerned of the source
of living. Thanks to Bangan and Gatan, who bridge
the war. Thanks to Magang-an and Bulalawan
Who were taught by Kabunyan, to live in peace

2. Da Lumauig ken Bangan
Ito ay isang “excerpt” sa mga musikang nilalaro “Todo id Bagilota” ni Ventura Bitot. Itong itatanghal ay tungkol sa buhay ni Lumauig sa mundo. Si Lumauig ay ipinapunta ni Kabunyan na galing sa langit. Si Lumauig ay naninirahan sa lupa kasama ang mga tao at nagkaroon sila ng kapayapaan at pagkakaisa. Sa huli, nakaramdam siya ng pagmamahal kay Bangan at may kasalan na naganap.

Unang Artikulo:

Unang Palabas:
Ipinapakita ang langit kung saan nakatira si Kabunyan.

Tagpuan:
Sa dap-ay, sa lugar kung saan nakatira ang Panginoon
Unang Tagapagsalaysay:
Si Kabunyan, na meron sa langit ay may mga dahilan kaya ipinadala ang kayng mga tao sa lupa. Sa mga okasyon, doon nagtipon-tipon ang mga diyos at diyos-diyosan para maging kuntento sa kasal-kasalan at mabigyan ng pagkakataon ang mga binata at dalaga na Makita o makasalamuha ang kanilang magiging asawa. Sa okasyon si Kabunyan at ang kanyang asawa na si Denayan ay nakita nilang hindi nakikisama sina Lumawig at Bogan sa pista kaya nainsulto ang kanilang magulang at umuwi silang malungkot.
Sina Kabunyan at Denayan ay pinuntahan ang kanilang anak para damayan pero napansin nilang may nang-iisturbo sa kanila. Sila’y dinidisturbo ng mga taga-lupa dahil sa mga ingay nila at pumunta nga sina Kabunyan at Denayan para Makita ng nangyayari sa lupa na hindi nangyayari sa langit. At sa magandang rason, sina Kabunyan ta Denayan ay ipinadala ang kanilang anak sa lupa na may kasamang misyon para turuan ang mga tao na manirahan ng payap, may trabahi at bigyang-pansin ang kanilang mga agricultural na gawain. At sa desisyon ng kanilang mga magulang naging masaya sila.

Unang Awit:(sa likod ng entablado)

Wad wada wada id dDaya…Iilin Kabunyan anak nay Wigan
Ay Lao-igan! Ay makwani ay Lumawig
Ay Lumawig ay ay ay ay

Sana sana sana ay ilayog da, tay kano mabawil da
Ilayog dad Bagilota, Ay ay salidommay
There up in heaven dwells Kabunyan with Wigan, his son
Oh! Wigan, known as Law-igan, known as a holy one
Lumauig, he was called, Aaaaayyy…

There, there, Lumauig is coming down
Down to earthfrom heaven to live among men. Aysalidumay

(Paalala: Sa huli ng awit ang Tupayya na musika ay maglalaro ang mga diyos at diyos-diyosan para sila’y sasayaw. Ang Tupayya ay isang kilalang sayaw sa mga taong Kinali sa banda ng Besao.)

Ikalawang Artikulo:
Ikalawang Palabas: Id Sapuwan,
Mapapansin ang mga kasayahan ay pagkakaisa ng tao sa Silangang rehiyon ng mga taga-Cordillera. Sina Lumawig at Bogan ay ibinibigay ang biyaya kay Bagilota.

Tagapagsalaysay: Id Sapowan ay kalisnongan
Sa bundok ng Haponan, sina Lumawig at Bogan ay naglakbay sa iba’t-ibang tribu at kabundukan para turuan sila kung paano mabuhay ng payapa at masagana na gamit ang kanilang mga talento para gumawa ng palayan.
Nakarating sila sa Sapowan, sa kalagitnaan ng Ilocos Rehiyon at Mountain Province, isang silangang part eng Cordillera. Nang mayroon na sila sa isang lugar sila’y napahanga sa “begnas”, isang pista na parang iyong ginagawa nila sa langit. Noon malapit na sila sa “dap-ay”, isang pampublikong lugar kung saan ang mga tao ay nagtipon-tipon, ang mga tao doon ay nabigla dahil sa estrngherong tao na sumulpot.

Begnas:
Ang begnas ay nagsisimula sa karaniwang “kayew”. ang mga lalaki ay pupunta sa entablado na may “torches “ na gawa sa kahoy at “kalasay” para halo. Kayew ay nagaganap sa mga lalaki “in the g-strings march out to a place to see signs of luck,” maganda o masama.
Ang pagdadasal ay ay sinasabi ng mga matatanda sa kanilang lugar “upon reaching their destiny” bago sila bumalik sa mga patpatayan.

Ikatlong Artikulo:
Bengan id Bagilota

Ikatlong Palabas:
Ang mga nakitang magagandang lugar sa Cordillera at ibang lugar sa Ilocos Province.

Tagapagsalaysay:
Pagkatapos nang ibinigay nina Lumawig at Bangan ang kanilang biyaya kay Bagilota, ito’y sumisimbolo ng pagbibigay ng “rooster”, kawitan, para sa mga lalaking matatanda at pagbibigay ng bigas, binggasan(palay), para sa mga babaeng matatanda, bumalik si Bogan sa langit at ipinagpatuloy naman ni Lumawig ang pagtuturo sa mga taong nasa lupa.
Si Lumawig ay napadpad sa Mt.Provence kung saan si Bangan ay kilala sa Cordillera at Ilocos rehiyon dahil sa kanyang kagandahan. Marami siyang manliligaw doon; mayaman at mababait. Pero, hindi niya sinagot ni Bangan ang kanyang mga manliligaw.

Koro:
Sana, sana ay inilana, ili da id Ganduyan
Ili ay kalalaydan, ay ay salidummay, salidummay
There they saw the village of Ganduyan
A lovely place, ay ay salidummay, salidummay

(Paalala: Ang paglalaro ng gangsa, ballangbang, sa panliligaw ay sinasabayan ng awit.)

Awit:
Koro:
Bumasang ay makaonan, menbegew ay babbasang.
Anak di I-Ganduyan, katig inegdag di buwan.
Bangan ay ena ngadan, damag isnan nail-iliyan
Olay ad Kailokanowan, wasuli en malaydan
A beautiful lady, you really love to see
The lady is no other than a lady from Ganduyan
She seems to come from a foreign land
Her name is Bangan, known all over the land
She is so pleasing to everyone, including those in the lowlands

Ikaapat na Artikulo:
Ang pagmamahalan nina Lumawig at Bangan

Tagapagsalaysay:
Si Lumawig ang tagabantay sa bahay ng yemyeman ng mahabang panahon. Sa pagpunta niya doon ng matagal, doon siya kinumbinsi si Bangan ng isang kasal. Pero nakaramdam agad si Bangan ng pagmamahal, hindi gaya noon na wala siyang sinagot sa mga manliligaw niya, kaya doon nagkaroon na ng isang kasalan.
Kahit ngayon, ay sinusunod pa rin nila ang ginawa ni Bangan noon. Si Bangan ay isang “worthy woma of emulation”. Kaya itong ang naging rason kung bakit gusting-gusto ng mga guro nag awing presentasyon ang love story ni Bangan at ang kilalang awit nila.

3. Tawid
Panimula:
“Tawid” na ang ibig sabihin ay mana, ito’y naging isang palabas kung saan nagkaroon ng hidwaan sa mga lugar ng Igorot para ipaglaban ang kanilang kayamanan at magagandang lupain tuwing ang mga Espanyol, Amerikano, at Hapones ay pumupunta sa Pilipinas.
Ang pagsasadula na ito ay ipinakita kung paano madevelop ang mg arespeto at pagmamahal ng mga tao sa mag tradisyunal na kasali sa kultura. At ito ri ay kung paano nila pahalagahan ang mga mana nila.
Sa isang punto, ang pagsasadula na ito ay para tingnan ang ginagawa nila noon at ikinakumpara sa ngayon at kung saan tayo nabibilang ngayon. Ang isang ginagawa nilang pagkaakmali noon at pagtatagumpay ng mga tao na naninirahan sa Cordillera o Igorotland ay maibibigay ang kanilang gusto.
Sana ang pagsasadula na ito tulad ng “tawid”ay maantig sana ang kanilang damdamin at ipakita nila ang kanilang pagmamahal sa Panginoon at sa kanyang mga ibinigay na biyaya sa atin ay dapat din nilang pahalagahan. Ang lupa ay isang parang buhay at sana malaman natin na katulong lang tayo ditto at dahil hindi natin pag-aari ang mga lupain, tayo lamang ang may responsibilidada na palawakin, pagandahin at proteksyunan ang lupa para sa susunod na henerasyon. Maibibilang ba tayo sa isang katulong o taga-alaga ng mga lupain?


DADAWAK O CELEBRASYON SA PAG-AASAWA O PAGPAPAKASAL
Ang dadawak ay isang seremonya sa pag-aasawa na may mga hindi mabilang na dasal. Ang mga magulang na hindi dadalo sa kasal ng kanilang mga anak, ninpadawak ay hindi papasa na magiging lider sa anumang kasalan na magaganap o maging ninango ninong kung mayroong dadawak ulit. Ang mag-asawa pag hindi sila kinasal, nadawak, ay hindi sila pwedeng magpapasimuno ng anumang aktibidadis kung may kasalan. Kaya ang mga propesyonal na nagkaroon ng nadawak, ay kailangang magcelebrate sila kahit may isa o ilang anak sila meron.

Ang celebrasyon ng kasalan ay para sa pakikisama, at kooperasyon ng tao sa isang lugar. At may mga ilang hakbang na dapat sundan. Bago ang celebrasyon ng kasal ay ang mga tao sa kanilang lugar ay dapat pagtulung-tulungan nilang iayos o magpatayo ng bahay para doon , maganap ang kasalan, madawak, o sa bahay ng magulang magaganap ang kasalan, menpadawak. Kung ito’y iaayos lang ito ay tinatawag na sukyab. Sasaad naman ang tawag kung magpatayo uli ng bahay. Ang gagawa ng bahay ay lahat mga lalaki at ang menpadawak ang bahalang magpakain ng tanghalian at hapunan. Ang mga nagboluntaryung mga kababaihan naman ay sila ang magluluto at gagawa sa mga magagaan na trabaho.

Sinusunod ng sasaad ay ang begnas, magkakaroon sila ng pista sa dalawang-araw kung saan mayroong magaganap na pagdadasal, maglalaro ng gangsa, “merry-making” na may kasamang inuman, at kakain sila sa bahay na pinangyarihan ng dap-ay kung saan ang begnas ay nangyari. Sa dalawang araw ng begnas, ang daw-es ay nagaganap sa mga ilang bahay para malinisan ang mga anumang masasamang mangyayari, o daw-es para sa mga biyaya ng Panginoon. Ang daw-es ay nagaganap sa isang tahanan ng madawak sa pagkakaisa, mahabang-buhay, magandang kalusugan at “prosperity”. Ang mga matatanda naman ay maglibot-libot, menbakbakasyon, para uminum ng rice wine o tapey.

Ang betbet ay magyayari, kung saan kumakatay sila ng mga hayop para sa celebrasyon ng pagpapakasal. Ang betbet ay magaganap sa tanghali at ipinagpapatuloy pag gabi. Bago nila katayin ang hayop manalangin muna sila. Pagkatapos na nilang kinatay ang mga hayop ay may pangalang nakalaan para sa mga iba’t-ibang parte ng hayop. Ang iba ay ibinibigay sa mga Kapitan sa Bayan, para sa mga pulis, sa mga lider at sa mga kamag-anak. Ang mga ibang maliliit na karne ay ibinibigay sa mga taong meron sa seremonya at ang iba ay para sa sinponan sa susunod na araw. Ang sinponan ay para sa pasasalamat at para “receipt” na ibinibigay sa mga tao na nagbigay ng regalo na tinatawag na supon, para sa bagong kasal. Ang mga regalo ay ibinigay na cash, buhay na manok, bigas o mga gamit na pwedeng gamitin ng bagonh kasal sa kanilang pamumuhay. Ang ibang karne na naiwan ay lulutuin para sa susunod na aktibidadis, o ang puldug. Sa gabi ng betbet, mananalangin ang lalaki menpadawak(ama ng lalaki at babae) hinaharap ang tapey. Ito ay pagkakataon ng mga ninuno ng maikakasal na sasabihing sekad di tawid, sa pamamagitan ng tinatawag na liwa.

Puldug ito ay araw na ang mag-asawa ay pupunta sa simbahan o ito ang araw na kanilang kasal. Karaniwan ang mga magulang ng ikakasal ay hindi kakain, menkitib. Dahil naniniwala sila na kung menkitib, ang mga tao ay kain sila ng kain.Sa gabi ng puldug ay ipagpatuloy nila ang liwa. At ang kanilang inang mga kamag-anak na walang mga anak ay ipinamimigay nila ang kanilang ibang mga ari-arian. Ang liwa uli ay ipinagpapatuloy sa gabi. Ang pagdidistribute ng ibang mga karne ay ginagawa pagkatapos ng tawid na sinabi nila, ang pangataatan. Ang ibang karne ay iniseserve sa mga taong maiiwan sa gabi.
Buka at inga ito ay simbolo na tapos na ang pagdiriwang.Ang mga materyales na ginamit nila ay nahugasan na at iyong mga hiniram nila ay naisauli na. Ang mga lahat na tumulong sa preparasyon ay mabibigyan ng mga karne. Ang mga hiniram na kagamitan ay may renta sa at ang parang ipinambabayad nila ay binibigyan sila ng mga karne, pero kung wala nang karne ay ibinabalik na lamang ang mga hiniram nilang kagamitan. Pag sa tanghalian ang mga kapit-bahay, kamag-anak at ibang tao na hindi nagbigay ng kanilang mga regalo noong puldug ay makikisama sa kanilang tanghalian. Ang parte ng hayop na karaniwang inisesesrved nila ay ang ulo at paa. Ang pagseserve ay ipinamimigay sa paraan ng watwat, pero pag hindi niya nakain ito ay pwede niyang iuwi. Sa tanghali ay binibilang na nila ang mga pera na regalo nila.

Sa lahat ng desisyon, ang mga matatanda ay ang mga liders. Ang mga kababaihan ang magluluto ng bigas, pAyuk at maghugas ng plato na pinangkainan. Ang mga kalalakihan naman ang gagawa sa pagbuhat ng mga mabibigat na kagamitan materyales, pagkatay sa mga hayop at gagawa sa mabibigat na gawain. Ang mga dalaga naman ay tutulong sa mga paglilinis, sa preparasyon at pagseserved ng mga pagkain.


PAMANANG PAMPANITIKAN
Kwento
Istolya si damdama, sin-asaway This story is an advice to every-
Epat nan anak da. Mapugsat san body. Once there was a couple
Enda iniwitan, danda pay men with four children. The father wor-
Obla para asnana ongong-a ta men ked so hard day and night not mi-
adal da. Makaadal nan epat ay an- nding to cahage his g-string. The
ak da danet uppay matey san couple worked for the childern’s
inada ay egay da inila. Omey pay education who finally finished
nan agew, maligatan nan am-ama, their studies. Unfortunately their
inpaayag na nan an-ak na. Laton mother died without the children
baw, sinmaa da. Inila da si ama da seeing her. Later the father got
ay mkikimit nan mata na. Kanan sick and requested his children to
san iyon-a, “Entako et iwasit.” come home which they did.
Kanan san maikat-lo, “Ay ilongon When the children arrived, the fa-
tako?” “Adi”, kinwanin sa sinnagi. Ther was so weak that he had to
Kanan sa ikadua, “Ay imisa tako?” close his eyes. The elder of the
“Adi tay aye pay di gasto”, four said that they would go and
kanan san ad-ado. Kinwanin bury their father. The second to
san innodi, “Ay ibaag tako asnan the eldest asked if they would bri-
sagsagogong?” “Adi tay aynet ng their dead father for a requim
satako mensasagong”, kanan san but the others answered “no”.The
sinbebeyat ay epat. Nalpas pay ay next child asked if they will tell to
nakwani, yaket ilan da nan am-ama their neighbors but again they
ay bumangon ay mang-iyam-amma. Answered “no” for they were too
Nasdaaw san sinnagi. Kanan ama da in a hurry to leave. After all was
ay mangwani, “Iyali yo san sapatos ko said, surprisingly the father ope-
ay wada asnan soli, san badok ay ned his eyes ang said, “Give me
naisasabbot.” Ited da pay sa sapatos my shoes and my clothes”. You
ya bado na yaket kanana, ‘Kig-adak may leave me and let me go my
ay omey ay mang-ikali as awak ko ta grave. Is that what I deserve after
maid molistia yo.” Sia na nan ek sending you to school?” Such
istolya,pangbagbaga as ongong-a. story is so touching. This is rela-
Kabibigit as en maik-ikkan. Maistolya ted to give lesson to everybody
na amed ken datako ay Igolot. especially the younger genera-
Gawis ay ugali nan nangruna olay tion. What matters most is our
no ban-e-ban-eg nan pang-iilan values especially as Igorots.
di Iloko ken datako. Nan Igolot ado Our lowland brothers look down
nan paglaingan da. Isunga maid on us but let us prove we can be
mapilpilot olay no nana ma ket a part. Let’s be proud of our pare-
nakilokilot. No waday nilagbuan danet nts even if they are soiled. We
semken ta ipao-itan. Cultura datona ay are not nere on earth without
maaywanan. Adi en lumabsing them. Let’s think of attending to
dana linteg Dios Ama id daya. their needs. This is part of our
culture that should be preser-
ved. It does not contradict God’s commandment indeed.


“Ayna ta enkadya pumingsan, esay Let me communicate to the spirit
besat yo ay sinmawag, Domogan of the spirit dead just for once.
namuno’y ena ngadan. Inbagan speaking is your humble bro-
besat kinmalid damdama, sik-ay ther Domogan. What was said
kinmuda wada laing mo. Anya ket earlier by someone, it makes me
engka naki-apo, Galeled ay apo understand that his dead woman
tako. Nan tuntuna sia na. San esa is a traditional healer. Not surpri-
assan epat ay an-ak Galeled, apo sing though because we are des-
na si Domogan. Ngem olay si ina cendants of one, who was a tradi-
met gayam, et apon Galeled gedan. tional healer then. We are desce-
San enmi apo ay mensip-ok, kanan ndants of Galeled and let me tra-
nan ipogao en natawaw. Ay ta pay ce how we belong to one clan.
ta pusong men ilabtok na nan One of the four children of Gale-
inaaba na, ngem san onga nakaan led is tha grandfather of Domo-
san sakit na. Omey abes assan gan where I claim my roots. But
uson san baey ay ginoon danet not only my father but even my nan apoy. Kasiyana, adi gumsed mother belong to Galeled clan.
ta mapuowan. Sik-a pay ay naay We too had a grandmother who
kumaan, san kinadoktor mo men is a healer. Many times people
ilabtok mo asnan an-ak mo. Ta thought she was out of her mind.
Esada makanurse onno doctor. Si On her back, she carried her son
Apo Dios aonet sia gedan nan then jumped into the water as co-
Mentangadan, laing di am-in ay mmanded by the spirits. From the
Litaguan. Dios ay wada ad daya water, she came up and her son
sik-a nan mangbinsa as am-in ay at her back no longer had the
nakuna.” Fever. She would go a top a cogon house and build a fire to appease the spirits but surprisimgly the house never got burned. Now to this woman who is dead, bequeath your skill of being a healer to your grandchildren. Not as quackdoctors but to be real nurses and doctors. After all, it is always God whom we claim as source of power in all the good things done.


KARAGDAGANG IMPORMASYON

MGA PANGALAN NG TRADISYON LIDERS AT MGA IMPORMASYON KUNG SINO ANG SUMULAT SA MGA DASAL

(Paalala: Ang nakasulat ditto ay ang mga tagapagsalaysay o mga dasal na nairecord noong 1981 at 1984 na ipinarinig uli noong 1999.)

Pangalan Taon Barangay Ibang Impormasyon
1. Juan Macli 69 Laylaya, Besao Head of Council of Elders
Interviewee (Died 1990)
2. Mateo 71 Catengan Former Barangay Captain
Amdengan Tape Recorded prayer
3. Vicente 73 Gueday, Agawa Former Vice Mayor
Bantog Tape-recorded narration
4. Balagtas 70 Banguitan Council of the Elder
Paycowan Interviewee
5. Tomas Soen 58 Banguitan Councilman
Interviewee
6. Roman 75 Besao West Elder, Interviewee
Bomas-ag Former of Barangay
Captain
7. Mariano 76 Besao West Council of Elder
Martin Interviewee
8. Galeled 71 Besao West Council of the Elder
Anosan Lineage Chief
Tape-recorded prayer,
Interviewee
9. Sildom 74 Suquib, Besao Council Elder
Atyeb Anosan Tape-recorded prayer
10. Kumawis 60 Catengan Barangay Captain
Daytec Tape-recorded narration
11. Luis Lalwet 64 Payeo, Besao Councilor (died 1998)
Tape-recorded narration
12. Belga 63 Ambagiw Barangay Captain,
Pascual Interviewee
13. Jonh 58 Banguitan Council of Elder
Paltican
14. Angel 60 Tamboan Sanitary Inspector
Gacusan Recalled narration
15. Vicente 66 Besao East Council of Elder
Santong Recalled narration
16. Wallace 63 Besao East Council of Elder
Songuitan Interviewee
17. Arthur 60 Besao East Former Councilor,
Siaden Interviewee
18. Mayaen 66 Suquib, Besao Council of Elder
Buking Tape-recorded prayer
19. Pedro 53 Gueday, Besao Municipal Agriculturist
Macario Interviewee
20. Ca-asen 75 Besao Proper Council of Elder
Sial Recalled narration


Participants of the Inception Workshop at Besao, Mt.Province, May 16, 1999

Pangalan Taon Barangay Ibang Impormasyon
1. Godanay 74 Besao West Farmer, Tradionalist
Angway
2. Adeline 63 Besao West Cathechist, Gave narration
Guiniden
3. Elizabeth 61 Besao West Farmer, Recalled a prayer
Oplas
4. Agustina 66 Besao West Barangay Health Worker
Berto Gave a prayer
5. Mercedes 55 Besao West Barangay Health Worker
Getken Gave a prayer
6. Cadena 60 Besao West Councilman
Soen Gave narration
7. Nenita 54 Besao East Farmer, Gave a prayer
Bolinget
8. Jocelyn 58 Besao East Swine raiser
Siaden Recalled a prayer
9. Andrea 46 Besao West Sanitary Inspector
Sapguian Recalled a prayer
10. Magdalena 70 Besa East Farmer, Gave a prayer
Dugui-is
11. Maria 50 Panabungen Teacher, Gave a narration
Milan



List of Municipal Officials who participated In the Vakidation of the findings

Mga napiling opisyal para sa taong 1998-2001

Hon. Johnson Bantog, Municipal Mayor
Hon.Robert Dangawen, Municipal Vice Mayor
Hon. Willy Biswilan, Sangguniang Bayan Member
Hon. Alipio Lisweg, Sangguniang Bayan Member
Hon, James Anton, Sangguniang Bayan Member
Hon. Peter Cunning, Sangguniang Bayan Member
Hon. Santos Palangeo, Sangguniang Bayan Member
Hon. Ernesto Balwang, Sangguniang Bayan Member
Hon. Beliones Oplas, Sangguniang Bayan Member
Hon. Rufus Padalla, Sangguniang Bayan Member, ABC President

Ibang mga Governtment Employees
Retired: Saturnina Guzman, Retired Teacher
Rosita Dangawen, Retired Teacher
Dominga Calixto, Retired Teacher

Ang mga Naglilingkod pa rin:
Dominga Callisen, Teacher
Jaime Tao-ing, Assessor’s Office
Louisa Eslao, Teacher
Julia Dicdican, Teacher

MGA IBANG KILALANG TAO NA NANGGALING SA BESAO AY MAYROON NA SA BAGUIO

Joe Anos
Joe Mananeng (Batangi)
Benito Yang-ed
Ventura Bitot (Galing sa Lubon, Tadian)

Besao Mountain Province
Warning: The Following is a Reasearch Conducted by the Above Students of Benguet State Univeristy thus all rights are into them.. Ripping of the Said Articles will correspond with Legal Punishments.

ANG KASAYSAYAN, KAUGALIAN,
PANINIWALA NG BESAO MT. PROVINCE


YAMANG SOCIO-CULTURAL AT WIKA

KABUHAYAN
Agrikultura (Agriculture)

Pagsasaka ang pangunahing ekanamikong pangkabuhayan nila makikita doon ang mga hagdang-hagdang palayan na matatagpuan sa gilid ng kalsada o sa mga ilog at tubig na nanggagaling sa mga ibang ilog at sapa. Ang mga ibang sakahan ay napabayaan dahil sa kawalan ng tubig at dahil din sa masamang lokasyon nito.

May dalawang klase ng bigas na itinatanim sa bawat taon. Ang bigas na itinatanim sa buwan ng Nobyembre, Disyembre, at Enero ay tinatawag na ginolot at ito’y inaani sa buwan ng Hulyo, Hunyo at Agosto. Ang bigas naman na itinatanim sa buwan ng Hulyo at Agosto ay ang tinatawag na topeng at inaani ito sa buwan ng Nobyembre at Disyembre. Ang pinakamarami na klase ay ang ginolot.

Mayroon din paniniwala tungkol sa pagsasaka, ang mga tao ay sinusunod ang agriculturang pamamaraan na tuwing unang araw ng Agosto ay idinadaos ang paniniwala na tinatawag na lakat, itinatanim ang butil ng gabi sa sakahan para sa kanilang temporaryong pagkain. Pagsapit naman ng Setyembre ay idinadaos ang ikalawang agriculturang ritwal na tinatawag na binitoto, ang pagkakalat ng mga butil ng palay o bonobon para malaman kung naging maganda ang bunga ng mga buto ng palay.

Ang asi-lidas ay mangyayari sa susunod na buwan, ito’y paglilinis sa palayan pati na ang buong paligid ng palayan para hindi kainin ng mga daga.
Pagkatapos ng kanilang ani ang mga tao ay nagdiriwang ng isang pasasalamat na tinatawag na a-aw, saan ang mga manok ay kanilang kinatay sa agamang o rice granies o men-apoy kung saan ang baboy din ay kinakatay sa palayan o sa kanilang kagagawang bahay para pasalamatan ang Panginoon sa kanilang mga inani. At sa panahong ito ay magcacaňao sila simbolo ng kanilang pasasalamat o begnas.
Sa lahat ng pagdiriwang ang mga lalaki na matatanda ang nagdedesisyon tungkol sa pagdiriwang samantala ang mga babae ang naghahanda ng mga inumin at dekorasyon.


Sweet Potato Production
Sweet potato ay tinatawag din na camote. Kapag ang camote ay naani, ito’y inilalagay sa lugar na tuyo ng ilang araw o buwan para mas tumamis at ito’y tinatawag na makpit. At ang ibang ginagawa kapag ayaw ang makpit ay hinahati ng maliliit at ipinapaaraw hanggang maging “crispy” ito’y tinatawag na buku. Ang buku ay inilagay sa sako at ito’y iniimbak para sa tag-ulan. Ang buku din naman ay dinidikdik hanggang maging pino at ginagawang bola at iniluluto sa pamamagitan ng pagpapakulo ng tubig na tinatawag na sinaloposup. Pwede rin idagdag sa malagkit na tinatawag na inab-abosang. Kung ang buku ay idagdag sa bigas at iluto ng ordinaryong pagkain ito’y tinatawag na kineykey. PInakpak naman ang tawag sa nahating sariwang camote na idinagdag sa bigas at nailuto sa kaunting tubig.

Isa sa mga kinaugalian ng mga magsasaka sa pagtatanim ay paglilipat ng camote sa ibang taniman para magbunga ng mas maraming bigas.
MGA IBA’T IBANG AGRIKULTURA NA MAY KINALAMAN SA KANILANG PANINIWALA AT WIKA

Linapet
Ito’y silibrasyong ginagawa ng mga taga-Agawa, Besao at idinadaos tuwing ika-30 ng Setyembre, ito ay simbolo na tumutubo ang mga butil na itinatanim. Ang mga sangkap ay tinatawag na linapet, ito ay inihahanda ng isang pamilya at inibabahagi nila sa kanilang kapit-bahay o sa mga pinsan sa ibang lugar. Ang Linapet ay isang katutubong “delicacy” na gawa sa “glutinous rice”, na dinagdagan ng naipritong mani na inilalagay sa gitna at nabalutan sa dahon ng saging at naeesteamed.
Panagsasagada
Pamimingwit ng mga bangus at alimango sa ilog. Ito ay ginagawa ng isang barangay sa Besao na ang mga taong gumagawa ay tinatawag na kinali.

MUSIKA, KWENTO, AT SAYAW NG MGA BESAO


Ang ispiritwal na pamumuhay ng taga-Besao ay masyadong naimpluwensyahan sa mga musuka, kwento,at sayaw. Ang pagdadasal sa kanila ay masyadong makahulugan at sinsabi na ang awiting-bayan ay
ginagawa lamang sa ibang okasyon.Ang ispiritwal na lakas ng musika at sayaw ay importante sa kanilang pang-araw-araw na kabuhayan.

KWENTO AT HIMIG

Baya-o
Ang baya-o ay isinasagawa kapag may patay. Pwede ring ikanta nila ang mensaheng gustong ipahatid sa patay habang pinapakinggan ng mga tao at pwede rin sa pamamagitan ng panalangin.
Day-eng
Ito’y love story na kinakanta ng mga binata o babbalo para masabi ang kanilang mga nararamdaman para sa dalaga. Ang dalaga, babassang ay sasagutin din sa pagkakanta ng day-eng para masabi ang nilalaman ng puso at nararamdaman. Ngayon, ang mga matatanda na lamang ang kumakanta ng day-eng..
Dokdokati
Ito’y isang awiting-bayan na non-sense rhymes to entertain childrens. It is usually composed of lines with humor.




Dungyasan
Ito’y kwento sa isang nag-aagaw buhay pero di pa nila masasabing patay na siya’y magaganap lamang kung wala pa sa kanilang tahanan. Dungyasan para sa may sakit at baya-o para sa patay.

Lliwa o Ayeng
Ito’y isang kwento tuwing msasayang okasyon tulad ng family reunions o kasalan. Ang liwa ay may tema depende sa okasyon.

Oggayam
Ikinikwento ng isang tao kung may mga pampublikong programa o ito’y daan para sa mga “welcome remarks”. Pwede ring isang part eng programa at ito’y isang mensahe depende sa okasyon.


SAYAW O DANCES
Pagsasayaw ay isinasagawa kung may mga pista, programa o kasalan. Ang mga gangsa ay hindi nilalaro tuwing “wakes or when vigil is going in the community.”

Dallok
Ang sayaw na ito ay inilagay ng lalaki ang kamay sa likod para makabuo ng isang “column side by side facing” ang mga dalaga sa parehong
posisyon.They chant in chorus as they move forward, backward and sideward. Ang mga lalaki ay pupunta sa “opposite direction against the females.” May pagkakataon na ang lalaki at babae ay magkasalubong sa gitna. Ang mga grupo ng babae at lalaki ay aawit sila na parang na parang nagdedebate sila.

Da-ing
Ang posisyon nila ay parang dallok. Para sa mga lalaki, ang kamay ay nakahawak sa balikt ng bawat isa. Awitin muna ng lalaking leader ang awit pagkatapos susunod ang mga iba at iikot sila sa iba’t-ibang direksyon. Ang ginawa ng mga lalaki ay gagawin din ng mga babae. Ang mga babae ay gagawa ng isang linya sa likuran ng mga lalaki. Ito’y sayaw na mayhalung awit ito’y para masolusyunan nila ang isang problema o isang love story para maaliw sila sa isa’t isa.

Digdigwi
Ito rin ay parang dallok pero iba ang kinakanta. Ang bawat salita ay mayroong dagdag na digdigwi.

Dunglalan
Ito’y kinaling na sayaw na paarehong posisyon ang mga babae at lalaki na para ring dallok. As the dancers move sideward, they do the grapevine steps ending with the stamping of one foot close to the other foot.

Pakawkaw
IIto’y sayaw na ginagamit ang kawayan para magkaroon ng musika.
Ito ang kauna-unahang sayaw noon kung ang tao ay naghuhunting ng hayop sa gubat. Ang mga mananayaw ay sumsusunod sa una na para makabuo ng isang linya.

Pinanyowan
Ito’y para sa panliligaw na sayaw na ginagamit ang panyo. Ang mga babae at lalaki ay sasayaw ng mabilis na may kasamang “mincing steps as the men beat the gongs in a stationary position.

Sakuting
Ito’y sayaw na ginagamit ang kawayan para magkaroon ng musika. Ito ay para ding calisthenics. Ang mga mananayaw dito ay puro babae o puro lalaki o magkapareha ang isang lalaki at isang babae.

Tupayya
Ito’y tulad bin ng boogie dance ng mga Bontocs. Ito’y mabilis di tulad ng pinanyowan. Ang lalaki ay tatayo at sasayaw ng tatlong hakbang bago pupunta sa kanyang kaparehang babe.

Takik
Ito’y isang sayaw pag may kasalan. May anim na kapareha, nagproproduce ng “beating to produce harmony”. Ang solibao ay siyang daan para umpisahan na ng mga mananayaw ang kanilang mga sayaw. The solibao is striking of the indigenous elongated drum termed solibao o tambol. The solibao man squats and strikes the solibao alternately with his both hands.
Ang lalaki na mananayaw ay magsisimula na at mayroong isa o dalawang babaeng mananayaw ang papareha sa sumasayaw “in a circular motion”. Ang susunod na mananayaw ay ang sunub.

Tallibeng o Ballangbang
Isinasayaw sa may kasalan. Ang mga grupo ng mananayaw ay patugtugin ang gangsa at unti-unti silang gumagala. Ang mga babae ay pinalilibutan nila ang mga lalaki at susundin nila kung anumang posisyon o hakbang ang gagawin ng mga lalaki dito walang solibao na gagamitin.

INTRUMENTO SA MUSIKA
Ang mga taga-Besao ay mahilig sa mga musika. Maraming mga instrumento ang kanilang mga ginagamit hanggang ngayon lalong-lalo na sa mga taong nakatira sa Kinaling banda. Ito ay ang barangay ng Laylaya, Panabungen, Pangweo, Tamboan, Dandanac, Catengan. Ito ang mga ibang instrumento na kanilang ginagamit:

Abistong
it is a thin flat strip of bamboo. It is played by plucking it with the fingers in front of the mouth. The different notes produced depend on the plucking and the position of the instrument in the mouth.

Diw-as
it is made of five fine bamboo with a diameter of about 2 to 3 centimeters of different lengths from 2 inches to 5 inches tied together. It produces music by blowing it through the mouth. This is a musical instrument usually played by women.

Kalaleng or tongali
This the nose flute made by bamboo.

Kolisteng
It is made from bamboo with nodes in both ends. It produces music by plucking the bamboo. It can be used for the takik dance in the absence of the gongs.

Gangsa
This is made of brass or copper. It produces music by striking it with a rod or a wooden branch.

Labil
it is a bamboo violoin. It has two strings only.

Solibao o tambol
It is a long, hollw log about three to four feet long, and is carrot-shaped. The wider opening is covered tightly with cowhide and the narrow end is covered with rubber. The cowhide cover when slapped with the fingers produces music.


INSTITUSYONG PANLIPUNAN

PAGBUBUNTIS (PREGNANCY)

Kung buntis ang babae ay kinakailangang kukuha ng mga ibang damit kung pupunta sa sakahan o sa daan para kung bigla siyang manganak ay may gagamitin niyang pambalot sa bata. Kung buntis ka hindi iyon ang dahilan para hindi ka pupunta sa sakahan at ayon sa mga matatanda ang pagtratrabaho sa sakahan ay isa ring ensayo. Ang mga buntis din ay hindi pinapayuhang matagal sa sakahan pagcloudy. Ito ay para iwasan ang mga masasamang espiritu at para walang mangyari sa bata na nasa loob ng tiyan ng ina at maiwasan ang tinatawag nilang mangilin na ang ibig sabihin ay para hindi masakitin at mahina ang bata. Kung ang buntis naman ay uuwi ng gabi, ang kanyang asawa ay sasalubunginsa daan.

Ang karaniwang preparasyon nila paglabas ng bata ay ang ina niya ay
gagawa ng powder rice na hahaluan ng salted river crab, at ilagay sa earthen jar na tinatawag na lucban para iimbak. Tengba naman ang pangunahing pagkain na inihahain para sa mga tao na bibisita sa bagong silang na bata. Ang asawang lalaki naman ay obligasyon niyang magligpit ng pagkain, magligpit ng bigas at gagawa ng salted meat. Ang lalaki din ang siyang titingin ng isang lugar na malapit sa kanilang bahay na pwedeng hukayin para ilagay ang mga basura ng sanggol. At tungkulin din ng lalaki na maglagay ng isang bathroom sa labas kung wala silang bathroom sa loob.

PANGANGANAK

Bago bibisita ang mga Barngay Health Workers, ang mga ina na marunong tungkol sa pagpapa-anak ay sila ang tutulong sa ina manganganak na. Ang kawayan na manipis ang gagamitin nilang pamputol sa puson ng sanggol, ito’y paniniwalaan nilang hindi magkakaroon ng tetanus ang sanggol kung ito’y kanilang gagamitin. Ang puson ay tinatalian ng tali. Pinapangalan ang sanggol ng magulang o iyong nagpaanak sa kanya. Ang iba nama’y pinapangalan ng unang bibisita sa sanggol o kung saan ipinanganak o ang pangalan ng kanilang mga ninuno. Kung hindi pa nabigyan ng pangalan ang bata pwede nilang tawaging ambot para sa lalaki at ambet nanamn para sa babae. Ito’y maaalis lamang kung mabigyan sila ng pangalan.

Kung ipinanganak na ang bata, ang gagawin ng asawa niyang lalaki ay magsaslok at magpainit ng tubig para gamitin ng asawang maligo. At siya rin ang maglalaba sa mga gamit ng sanggol at magluluto para sa mga
bibisita sa sanggol.Ang pagtatapon sa puson ng sanggol, ang seremonyang ito’y tinatawag na gobgobbao o nilayaan ginagawa sa unang sanggol ng mag-asawa. Ang nilayaan ay ginagawa sa isang lugar, ito’y ginagawa lamang sa tanghalian at pwedeng ipagpatuloy o para sa hapunankasama ang mga pinsan, kapitbahay nila. Ang tengba naman ay ilulutong “gravy” na gawa sa “ground rice” na hinahaluan ng salted river crab na iniimbak para pagkain ng mga taong pupunta at kukumustahin ang sanggol at ina. Ang pinsan, kapitbahay at barkada nila ay nagbibigay ng regalo o pera para sa sanggol. Ang matatanda ay nagdadala ng etag(salted pork) na niluto at dinagdagan ng Tengba. At sa araw ng gobgobao o nilayaan nagdadasal sila simbolo ng pasasalamat para sa magandang kalusugan ng sanggol at ina.

At sa ika-14 ng Barangay sa Besao, at sa Besao Proper “reffering” sa Silangang Besao at Kanlurang Besao kung saan ang selebrasyon ng pagkabata ay idionadaan sa paghahanda ng tengba. Ito’y ginagawa pgkatapos nilang itatapon ang umbilical cord ng sanggol. Ito’y ginagawa sa unang sanggol hanggang sa huling sanggol ng mag-asawa. Ang lahat ng barangay ay ginagawa ito para lamang sa unang sanggol.

PAGKABATA HANGGANG PAGLAKI
Pagpasoso sa mga sanggol ang pangunahing ginagawa ng mga magulang sa kanilang mga bata. Kung sa unang araw ay wala pang gatas sa soso ng ina, ang mga nagbubulontaryong nurse ang magpasoso muna sa sanggol at tututruan nila ang ina kung paano siya magpasoso. Para sa dalawang lingo, pwede nang hawakan ng ina ang sanggol sa harap na ginagamitan ng kumot, o tinatawag na bakyog, at kung ang sanggol ay malakas na pwede niyang ilagay sa likod gamit ang kumot, o ang tinatawag na aba, At kung alam na ng bata na lumakad pwedeng ipa-alaga sa kanyang lolo/lola o kaya iyong nakakabatang kapatid para magtrabaho ang ina. Kung may nararamdaman ang bata ang kanyang lolo o lola ay mananalangin. Kung masakit naman ang tiyan ng bata, ang lolo o loala ay kukuha ng “ashes” sa kanilang “smoke pipe”, ilagay nila sa “navel” pagkatapos manalangin. Pero pagpatuloy ang pag-iyak ng bata ang kanyang lolo o lola ay haplosin ang kanyang noo gamit ang kanilang “saliva”

Kung binabantayan ng ina ang bata ang kanyang asawa naman ay pupunta sa sakahan at magtrabaho. Pag uuwi naman ang ama ng bata karaniwang may iniuuwi siyang mga gulay tulad ng taro, camote, wild fruits tulad ng pinit, bunot, ayyosip at iba pang mga prutas na galing sa mga kahoy tulad ng akbab, degway, at banak. Kung may mga kapatid naman ng bata na lalaki o babae uutusan ng ama na gagawa ng laruan ng bata tulad ng bawengweng at yoyo. Ang kanilang ama, pag meron na siya sa kanilang bahay tinuturuan niya ang kanilang mga anak kung paano gamitin ang mga instrumento gaya ng kolisteng at labil.

Ang mga lalaki pag nasa sampung taon na siya, papasok na sa skwelahan sa ikalimang baiting paramakisali sa mga aktibidadis sa paaralan,dap-ay. Nilalaro ang paa ng mga matatanda, mendagdagay. Tinutulungan niya ang mga matatanda para ipasok sa loob ang kanilang mga kinahoy para gawing lutuan ng kanilang makain. Pag may nagdala ng,tinikang, inihahanda ng bata para sa mga matatanda. Tinikang ay ang mga pagkain na ibinibigay ng mga bisita o kapit-bahay na nangaling sa trabaho na ipininamamahagi nila sa mag mataatnda sa dap-ay. Ang tinikang ay karaniwang gawa sa inumin. Bago nila inumin ang tinikang, isa sa kanilang ay magdadasal,o ang tinatawag na pitik. Ang mga bisita pagkatapos nilang marinig ang pitik ay ibinibigay muna nila sa mga matatanda. Ginagawa nila ito dahil gusto nilang makuha ang biyaya ng mga matatanda.

PAGKAMATAY AT PAGLIBING
Pag may patay sa isang lugar madalas itong malalaman sa ibang lugar. Ito’y isang “social obligation to attend the wake of anyone in the community except people who are menngilin. Ang menngilin ay iyong mga ninpadawak sa nakaraang tatlong buwan, iyong mga nagpapatayo o inaayos ang bahay, iyong may mga bagong silang na baboy o iyong mga nagsagawa ng seremonya tulad na senga. Ilang mga ritwal ang kanilang ginagawa na may kasamang panalangin. Ang unang ritwal na ito ay ang sangbu.
Pagkatapos ng sangbu, mayroong besay kung saan may tatlong matatanda ang magsisimula sa baya-o. Pagkatapos ng besay, kahit sinong tao ang susunod kung sinuman ang gustong magsabi sa kanyang saloobin ay pwede niyang ikwento ang kanyang baya-o. Ang baya-o ay daan para masabi ang mga magagandang bagay na ginawa ng patay, kung saan ipinapakita nila ang kaniyang mga nagawa noong nabubuhay pa siya. Nagbibigay din sila ng regalo sa pamamagitan ng pera, at iyong mga tao na hindi makakadalo ay ipinadadala din nila ang kanilang mga regalo na tinatawag na supon.

Ang susunod na ritwal ay ang sedey, kung saan ang mga baboy at manok ay kinakatay para sa mga tao na kakain. Para sa araw ng libingan, isang baboy ang kanilang kinakatay para sa pamunpunan. Ang patay ay inilalabas sandali sa kanilang bahay, para tingnan ng kanilang mga mahal sa buhay at ang dedeg ay magaganap. Sa dedeg, lahat ay tatayo at ang mga matatanda ay magpasimuno ng isang awit. Ang dedeg ay inihahalintulad kung paano siya tutungo sa langit dadaan muna saya sa bundok at ilog. Pagkatapos ng libing lahat ng sumama sa libingan ay magtipon-tipon para sa dap-ay sa isang panalangin. Ang panalangin na ito ay nagsasaad na malinisan ang kanilang masasamang panginip at maling akala.

Sa gabi ng libing o pagkatapos ng tatlong araw ay ang nillabi kung saan ang baboy at manok ay kakatayin sa gabi na may kasamang dasal para sa magandang kalusugan, magandang ani, at simbolo para sa panibagong pagkakataon para sa mga namatayan. Ang ibang mga seremonyang magaganap ay:bakid, lapsag, sal-eb, kinaong at ang kuan di matago. Sa isang taon mahigit labinlimang baboy at mahigit 23 na manok ang kanilang kinakatay. Pagkatapos ng libing may magaganap na gabing dasal na ipinapasimuno ng isang pari na ginagawa ng tatlong beses sa siyam na gabi.

Sa lahat na kinakatay nilang baboy, ang mga babaeng nakakatanda ay sila ang maglilinis sa tiyan ng baboy kung ang namatay ay bata pa.

MGA ISPIRITUAL NA PANINIWALA

MGA PANINIWALA NG MGA TAGA-BESAO

A. Paglalarawan

1. Paniniwala sa kakayahang lakas ng mga pananim at hayop
• Ang lakas ni kabunyan ay makikita nila sa mga pananim at hayop simbolo ng sakripisyo nila sa kanilang mga paniniwala. Ang mga ispiritung naninirahan sa kahoy ay dapat maprotektahan. Ang mga hayop ay nagbibigay ng mensahe para sila’y alagaan at respituhin. Ang mga pananim at hayop ay naniniwalang na “they influence on the psyche” at ispiritwal na buhay ng tao ito rin ay nakakaapekto sa kanilang pag-unlad.


2. Paniniwala sa ispiritwal na kapangyarihan ng isang lugar

• Bundok , mga bato at ilog ay kabilang sa mga biyayang galling sa Panginoon dahil saa kapangyarihan ng ispiritwal na nangaling sa kanya.
• Quality of a certain place is influenced by the previous incidents that dictate its appropriate use.
• The presence of Goddess kadmalj as a steward of a source of water prohibits the people from building residential houses near the water source.

3. Paniniwala sa ispiritwal na kapangyarihan ng mga simbolo

• Ilang simbolo ng mga kagamitan “posses spiritual powers it conveyed with a prayer.” Ang darating na mga events ay pwedeng mapredict sa mga simbolo.
• Ang paniniwala tungkol sa ispiritwal na kapangyarihan ng simbolo ay nagbibigay ng disiplina para sa tao.

4. Paniniwala sa ispiritwal na kapangyarihan ng tunog

• Musika ay pwedeng gamut sa tao na may sakit.
• Dahil sa tunog pwede silang makipagkomunikasyon sa mga ispiritu.
• Tunog din ay pwede kang makabuo ng isang pangarap o makatanggap ng mensahe galling sa mga ispiritu.

5. Paniniwala sa ispiritwal na kapangyarihan ng isang pagkakataon

• Sa lahat ng pagkakataon ay may kakayahan.
• May tamang pagkakataon para maisagawa ang kanilang paniniwala.

6. Paniniwala sa ispiritwal na kapangyarihan ng mga patay na makipag-ugnayan sa mga taong nabubuhay

• Ang ispiritu ng mga patay ay kaya nilang magkaroon ng ugnayan sa mga tao kung mayroon silang gusting sabihin o mensahe na gusto nilang ipaabot sa kanilang mga minamahal.

7. Paniniwala sa ispiritwal na kapangyarihan ng panalngin

• Panalangin ito’y nangunguhulugang nakikipagkomnikasyon kay Kabunyan o ang Panginoon, ang Lumauig ay para sa mga tao at
Para sa mga ispiritwal na materyales na ginawa ng Panginoon.

• Ang katutubong dasal ay epektibo sa tamang tao, tamang tamang oras, at tamang lugar.


MGA TRADISYUNAL NA ALAM NILA SA MGA ISPIRITWAL NA PANINIWALA AT MGA PANALANGIN

Mga Tradisyunal na Panalangin: Mga ilang Kahalagahan

1. Prayer for Healing
1.1.a Physical Healing
1.1.b Kidlos
1.1.c Ketket
1.1.d Kolkolibaw
1.1.e Bunong
1.1.f Sibisib
● Para gamutin ang mga makaakting “rashes”
● Para sa magandang-buhay ina ant sanggol
● Para ipatigil ang pagsakit ng ngipin
● Para gamutin ang pagkabulag
● Para patigilan ang pagdudugo na ng katawan sanhi ng mga bolo, kutsilyo o bato.

1.2 Spirit-possessed
1.2.a Kading
1.2.b Maki-alibay
1.2.c Ay-ayag
1.2.d Tekkad
1.2. e Daw-es di inidew
1.2.f Daw-es di conyap
● To drive the evil spirit from a possessed person
● To heal the sick befriended by the spirit of the dead
● Para ipabalik ang kaluluwa ng isang tao kung ang kaluluwa niya ay naiwan saan-saan
● To call back the spirit of a living person following the spirit of a dead relative.
●To heal the spiritually possessed older person.
● To heal the spiritually possessed by younger person.

1.3 Psychological
1.3.a.1 Sagawsaw
1.3.a.2 Daw-es
1.3.b Tulod
1.3. c Sangga
1.3 d. Sakop
1.3 e. Sumang
1.3 f. Totot

• Para maibalik ang tamang pag-iisip sa normal na pag-iisip.
• Para palayuin ang mga ispiritu na gumagawa ng mga epidemya.
• Para bigyang-buhay ang taong magugulatin.
• Para sa sakit na dulot ng lason na mayroon sa pagkain.
• Para malagpasan ang mga ginagawa ng mga masasamang ispiritu.
• Para maibalik ang pagmamahalan ng mag-asawa matapos silang mag-away.

1.4. Panalangin para maiwasan ang sakuna

1.4 a. Dalos
1.4 b. Abyos/ Sabbot
1.4 c. Kaan di Tonged
1.4 d. Nillabi
1.4 e. Legleg

• Para sa mga taong pupunta sa isang libingan para maiwasan ang sakit na mangyari.
• To compromise for the non-performance of a ritual.
• To appease spirits of the trees.
• Para maging masaya ang mga pamilyang iniwan ng kanilang mga mahal sa buhay.
• Para linisan ang taong kagaagling sa sakit.


2. Prayers of supplication

2.1 Epas
• Para sa paglaki ng bata.
2.2 Siksika/ Sinalengey
• Para sa masagang anihan ng palay..

.3 Menonog as Otik
• Para sa paglaki ng baboy.
2.4 Menbalbaliw
• Para alisin ang mga ibon sa palayan.
2.5 Sabosab (paypay, anga and sabosab)
• Para sa pagkakaisa, kapayapaan, prosperity at masaganang pagkain.
2.6 Sedayan
• Para magkaroon mahabang buhay at sa pagtatagumpay ng bagong kasal.
2.7 Tebyagan
• Para sa kapayapaan at magandang sayaw sa isang kasalan.
2.8 Kedse A
• Para lalong lalakas ang bata
Kedse B
• Para mas lalong matatag ang isang pamilya .
2.9 Gobgobbaw
• Para sa bagong silang na sanggol at para sa ina.
2.10 Tatag
• Para alam ang gagawin kung magulatin ang anak.
2.11 Baliwat( in versions )

• Panalangin para sa kasalan o pista para bigyan ng biyaya.
2.12 Lebwat
• Para humingi sa Panginoon ng isang mapayapang botohan.
2.13 Walit
• Para ianunsyo ang mga gumawa sa mga ritwal at para bigyan sila ng Panginoon ng biyaya.
2.14 Pumatay
• Humingi sa Panginoon ng biyaya sa pamamagitan ng mga kahoy.
3. Panalanging pasasalamat

3.1 Senga
• Pasalamatan ang Panginoon sa lahat ng biyaya at sa tulong niya.
3.2 Gawis ay Apit
• Pasalamatan ang Panginoon para sa magandang ani at sa pagtuloy sapagbibigay ng mga biyaya.
3.3 Penpen di Pagey
• Pasalamatan ang Panginoon pagkatapos ng anihan.

3.4 Poon di Awak
• Pasalamat sa Panginoon sa mga hayop, palay, at manok.
3.5 Pitik
• Pasalamat sa Panginoon at taong tumutulong sa atin.
3.6 Lallalay
• Pasalamat sa Panginoon sa ating malusog na pangangatawan at maganding ani.
3.7 Palis
• Pasalamat sa Panginoon para sa mga dagdag na biyaya niya sa atin.


4. Panalanging makikomunikasyon sa mga hayop na may ispiritwal na paniniwala

4.1 Oweg
• Para Makita kung ang mga ahas ay pinadala para gumawa ng masama o maganda.
4.2 Owl
• Para ipanalangin ang mga magaagndang pangyayari.
4.3 Etak
• Para palitan ang mga masasamang gawain sa magandang gawain.

MGA RITWAL NA TRADISYUNAL SA KASALAN (DAWAK)

Ang unang drama presentasyon na ito ay ipinapakita ang mga proseso kung nagsasagawa sila ng mga ritwal tuwing may celebrasyon sa kasalan (dawak) sa Besao.Ang panalangin (sapu) na sinasabi sa pamamagitan ng ritwal ay mayroon sa isang dokumento. Isinasalin ang mga salita ng mga Besao ang kanilang mga dasal sa English para maintindihan ng hindi taga-Besao ang salita.

Ang ritwalista sa ceremonyang ito noong huling Abril 26,2000 ay sina Benito Yang-ed, Paulino Oslim, Joe Mananeng, at Joe Anos.

Ang ikalawang drama presentasyon ay nagsasaad ng mga kasaysayan ng dawak na pinamagatang “sinauliyan” ito ay ang storya ng pagmamahalan nina Bangan at Gatan na naghuli ng dawak.

Ang iba pang musikang nilaro ay “Todo id Bagilota” naghuli sa pagmamahalan nina Lumauia at Bangan na ginagawa sa mga celebrasyon tuwing may kasalan.

Ang ikatlong drama presentasyon ay pinamagatang “tawid”, ito’y drama na tungkol sa mga Igorot para isave nila ang kanilang mga lupain at magagandang tanawin noon gang mga Espanyol, Amerikano at Hapones sa Pilipinas. Ginagawa nila ito para protektahan ng mga Igorot ang respeto at lupain nila dahil ito ay regalo ng Panginoon sa kanila, o ang Kabunyan.Lahat ng tatlong drama presentasyon na ito ay ipinapakita kung paano madevelop ang mga kabataan ang pagmamahal at respeto sa kanilang mga kultura at tradisyon. Ang stage play na ito ay isinulat at ginawa ni Reverent Ventura Vitot na nanalo sa regional, isang national kompetisyon sa mga artista, si Rev. Bitot ay nangaling sa Lubon, Mt. Province pero lumaki siya sa Besao.


UNANG BAHAGI: ANG TRADISYUNAL SA PAGPAPAKASAL (DAWAK)

Dalawang araw bago ang dawak, may ginagawa muna sila na tinatawag na begnas na ipinapagdiriwang nila sa sa pamamagitan ng paglaro sa gangsa na tinatawag na dap-ay. Ang mga ritwal ay nakahanay sa mga sumusunod:

1. Mangmang di Binayo
Pasalamat sa giniling na bigas. Ang hayop na kailangang katayin ay ang manok. Mga hakbang na dapat masunod:


1.a. Sapun di dotdot:

Apo da ay nin demademang, omali kayo ta naay masapu nan maala ay mangmang di binayo tay ongong-a kami et maiwed getken
mi as sapu as ando-ando. Menwanden yo nan naay waned di mangmang di binayo. Kanan mi nan ati-atikan dampay maidadait.
Naay pay naipayag nan mangmang di binayo ya kaiw, sik-a ay kaiw mabuyag ka tapno midellan ka as kallin di dakdakey kalian, mabuyag ka ta no nan sonodan ya sumika, ya adi en tebben di ipogao sik-a ay ka-iw nan sonodam. Omat ken sik-a ay bagas ta sumika ka. Ta olay ado ado nan bisita dampay maktiban nan makan nan madawak. Kanan tako di asnan mangmang di binayo ya ka-iw dampay maidait.



2. Betbet.
• Ritwal na ginagawa sa gabi bago ang seremonya:

2.a Sapun di Koob.
• Pasalamat sa panalangin para sa rice wine na mayroon sa jars.

Materyales na kailangan:
Rice wine in a Chinese jar (gusi) nakalagay sa sentro ng sahig.


Kabuuan:
Ang tatlong ritwalista ay nakaupo sa harap ng jar of rice wine. May ibang batang ritwalista ang pupunta para makisali para sa magbigay ng wine sa mga ritwalista o tagabigay ng ibang kagamitan tulad ng tobacco, posporo, o karne para sa mga taong meron sa pagsagawa ng ritwal.

Ginagawa ng tatlong Ritwalista:
Ang tatlong lalaki ay inipapakita ang mga biyaya ng nangaling sa Kabunyan galing sa silangan (beskaan), galing sa hilaga(dapliyan), galing sa timog(abagatan). Ang pang-apat na lalaki ay iyong tagabigay(para-apag). Bago ang seremonya, ang tatlong ritwalista at mayroon sila sa maayos na kasoutan.

Mga Hakbang na Dapat Sundin:
2.a.1
• Ang tatlong ritwalista ay aawit (menliwa) sa pamamagitan ng korus para humingi ng biyaya kay Lumauig.


2.a.2
• Ang mga lalaki na nanggaling sa silangan(nagapod BEskaan) ay aawit(liwa).


LIWA KWENTO
Wada si Lumawigan ay kabbey ad Noon may isang lalaki na ipi-
Beskaan, awit na nan teban, intoy nadala ni Lumauig na nang-
ek pan-isuponan, is baey di galing sa silangan. May dala
malditan, inlayog na ad Betwagan, siyang rice wine at “salted
maiwed nasukyabansi baey di meat” para iregalo sa bagong
malditan. Inlayog na ad kasal. Dumaan siya sa Bet-
Kabulawan, yaket maid wagan pero wala namang
nasukyaban, sannat kasin idaan, kasalan ang nagaganap. Ipi-
ibala nad Sayangan, yaket siang na nagpatuloy niya ang pagla-
dedan. Inpaytok na ed Acop, dan lakbay, hanggang makarating
maid natuldaan si baey di siya sa Sayangan, papunta
matdowan, insakyat nad Ambiong naman siya sa Acop, pero
sana pay iduplaan danapay wala pa siyang nakita. Nag-
iyellengan, inyali na ad Zamora tay lakbay siya uli papuntang
sia nan te-an nan madawak ay Ambiong kung saan huminto
onga. Dawaten yo iman ay ongong- siya sa isang bundok. Buma-
a ta sa yo kaganakan, ya sa yo ba naman siya sa distrito ng
matagotagowan ta sa yo men Zamora, kung saan nakakita
kosebban. Siya ng isang kasalan. Para
sa mag-asawa, ako ay nang-
galing sa silangan “para ibi-
gay itong regalo ko sa inyo,
at sana magkaroon kayo ng
magandang kinabukasan.
Sana mabiyayaan kayo ng
mga anak.”

2.a.3

• Ang mga tao na galing sa Hilaga(nagapod dapliyan) ay aawit.


LIWA KWENTO
Wada kano si Bugan ay kabbey ad Noon may isang babae na
Dapliyan, awit na nan bagas ay nanggaling sa hilaga. Itong
Kinamowan, yaket into’y ek pang- babae ay may dalang bi-
Isuponan, onga si malonetan, gas na nailagay sa isang
Inegdang nad Naguilian. Ena ilan kawayan na tinatawag na
No waday malonetan si ena pang- camowan. Ang giniling na
Isuponan asnan awit na ay binayo- bigas ay ibibigay niya para
an, insakyat na ad Irisan yaket iregalo sa tapos nang iki-
siangna dedan. Sana pay pang- nasal. Siya’y dumaan sa
ilaan ad Zamora ena te-an, ba-ey ay Naguilian pero wala siyang
nasukyaban. Naay pay indatend nakitang anumang simbolo
as nan segpan awaten yo et iman galing sa hilaga dumaan
ta sa yo men dalateyan, ya sa yo siya sa Irisanpero walang
kaganakan. nagaganap na seremonya,
tahimik lahat ang mga ba-
hay. Nang pumunta na si-
ya sa lungsod may nakita
siyang bahay na may ma-
raming tao. Ito ay sa ba-
rangay ng Zamora. Ito ang
tamang lugar at oras na
kanyang hinihintay. “para
sa celebrant, ibibigay niya ang bigas parang regalo niya at pagkatapos sinabing,” “nandito ako para ibigay itong regalo ko sa inyo. Ibibigay ko ito para umpisahan ninyo ang pagpapamilya at sana mabuhay kayo nang masaya.”




2.a.4
• Ang mga tao na galing sa Timog(nagapod abagatan) ay aawit.
LIWA KWENTO
Wada si Aliwanwan kabbey May isang tao na nanga-
ad abagatan, awit na nan kawitan, ngalang Aliwanwan na na-
into’y ek pang-isuponan asnan katira sa timog. May dala
awit ko ay kawitan. Inlayog na id siyang manok para iregalo
Pangasinan, yaket maid niya sa bagong kasal na
mlonetan, madawak si onga si kanyang makikita. Pumun-
matdowan. Inegdang nad Saytan, ta siya sa Pangasinan, pe-
maiwed nasukyaban, danet kasin row ala siyang makitang
idaan et ibala na ad Camp 6 yaket simbolo. Hanggang naka-
siang na gedan. Insakyat na ad rating siya sa Saytan, pero
Loakan, maid nasukyaban, sana wala pa rin. ipinagpatuloy
pay itamaang ay mang ila as niya ang paglalakbay
nalonetan. Deey ad Zamora ay hanggang makarating siya
natoldaan, sia et di eyak pangyan. sa Camp 6, Tuba pero wa-
Naay pay indateng nas nan segpan, la pa siyang Makita. Naka-
dawaten yo et iman ta esayo alan si rating na siya sa Loakan at
pammoyowan, ya sa yo tumigil paran maglibot-libot
kaganakan, dangkayo men muna sa lugar na iyon. Ipi-
sikdeyan. Nagpatuloy niya ang kanyang paglalakbay hanggang narrating niya ang lugar na Zamora kung saan may nakita siya. Sa pinto ng bahay ng bagong- kasal, sinabi ni Aliwanwan na,”kunin niyo ang manok na ireregalo ko sa inyo. At sana mabiyayaan kayo ng mga anak at mabuhay kayo ng masaya.”

2.a.5
• Grupo ng awit ng tatlong lalaki na sisimulan ng isang lalaki na mayroon sa silangang posisyon.

2.a.6
• Ang pang-apat na lalaking tagabigay ay magbibigay ng rice wine sa tatlong lalaki na ritwalista na nakaposisyon sa harapan ng jars (Gusi) ng rice wine.Pagkatapos nang nabigayan ang tatlong ritwalista, isa-isa sa kanila ay magsasabi lang ng maikling expresyon na mayroong ibig sabihin.

Unang Ritwalista:
Tapey di madawak ay masawsawalan.
Ang rice wine ng bagong kasal ay parating nabebless para magkaroon sila ng maraming anak.


Ikalawang Ritwalista:
Tapey di madawak ay masika.

Ikatlong Ritwalista:
Tapey di madawak ay maktiban.

2.a.7
• Ito ay tig-iisang aawitin ng mga tatlong ritwalista.
LIWA
BESKAAn:
Tinmotokdo nan gusi yo asnan gawan nan det-a yo, maid mangkilkilto.
Ang Mga Taong Naninirahan sa Silangan:
Mayroon sa iyong harapan ang rice wine na nasa jar. Paalala
sa isa’t-isa! Tingnan ninyo para hindi matapon.

Abagatan:
Inasmang nan demmang, koob yo ay dadaan,
Nan tengan nan det-a yo.
Ang Mga Taong Naninirahan sa Hilaga:
An inheritance of the gentleman, at your floor, it is found.


Dapliyan:
Inkubkub nan baballo, nan gawan nan det-a yo,
gameng yo ay ad-ado.
Ang Mga Taong Naninirahan sa Timog:
Lagyan ang jar ng rice wine para sa isa’t-isa, para maligaya ang mag-asawa.

2.a.8
• Ang tagabigay(para-apag) ay magbigay na ng wine sa tatlong ritwalista at pagkatapos isa-isa sa kanila ay sasabihin ang kanilang pangarap para pasalamatan si Lumauig sa mga pagkain at wine.Ito ang kanilang mga sinasabi:

2.b
►Kadya ta men bansan ta nan gameng da ay sin macob sinan det-a da. Ta dakayo di men iyon-a sinan Barrio ad asna. Aw ya waday siping ya ganak ya sika, ta say waday kaimmatonana. Nan dawak yo ay nangina, insolon Lumauig ad daya. Sia din an apobal da.
►”I do take over to sincerely affirm the blessing from Lumauig as represented in what we see in your floor”. Sana magkaroon kayo ng pagkakaisa sa inyong bayan. Sana makikinig kayo sa mga payo ng mga matatanda. Si Lumauig ay naghandog na isang seremoaya para sa atin at nagbigay din siya ng mga biyaya.

2.c
►Rice wine ay ibinibigay(ben-ag) sa mga taong mayroon. Ang mga nalutong karne(lenas) o tabako, posporo o anumang kinuha ng kanilang mga kamag-anak o ibang tao ay ibibigay.

2.d
►Ang deklarasyon ng mana, ay sinasabi ng magulang sa bagong-kasal. Ang deklarasyon ay ginagawa sa pamamagitan ng awit. Ang unang aawit para ideklara ang kanilang mana ay ang magulang ng babae muna. Ang mga mana ay may mga laman na dapat sundin:
1. Pudpud(mana na galing sa sakahan.)
2. Edmang(ang susunod na mana ay karaniwang galing sa camotal field.)
3. Was-et (ibang mana ay ang mga Chinese jar, gangsa, at iba pa.)



2.e
►Pagsasabi sa mga mana ay idinadaan sa awit, ito’y ginagawa ng sinumang mayroon doon o iyong nagmamay-ari sa mga sakahan na ipamana na nanggaling sa hilaga, timog, kanluran at silangan. Ang sinumang hindi alam ang nangyayari ay hini na makialam pa. Pag ang isa ay parang nawawala sa kanyang sasabihin ay tatawag siya ng isang tao para itama siya sa kanyang pinagsasabi. Ang mana ay sinasabi tuwing dawak.
►Pampublikong kumpirmasyon ng mana ay idenideklara ng magulang ay nagaganap pagkatapos nilang sabihin ang kanilang mga mana. Ang pagsasabi ay ginagawa “alternately”.

2.f
►Pag-awit sa salitang salamat (panag-apyot) ang magulang ng babae ay ipinapakita ang pasasalamat sa mga mana na ibinigay nila sa mag-asawa. Ganun din ang sasabihin ng kanilang babaeng manugang. Ang pag-awit ay ginagawa sa kanilang mga kinaugalian.

2.g
►Oras para magbigay ng rice wine o kape(ben-ag di tapey).

2.h
►Publikong psasalamat(panagdayan) bago ang “serving” . “Poetic expression of thanks and appreciation of the pronounced inheritance through chanting.” Ang pag-awit ay ipinagpapatuloy hanngang matapos. Ang pag-awit ay nagaganap sa bawat isa sa partisipasyon ng bawat isa sa kanila. Ito’y parang isang “challenging debate” para sa mang-aawit para magbulontaryo silang maglabasng pera para pambili ng tinapay o tabako para sa mga taong nandoon. Ang awitan ay matatapos sa mga als-kwatro hanggang alas-singko ng umaga.

3. Dasal para wakasan na ang koob na ritwal

3. a Sapun di Tidwil
Wada si Lumauig ad tondo ay naganak isnan wa-o. Nakitbe nan gawa-an, yaket kanana, “Omali kayo ay babbasang ta men bayo kayo’s nan pagey. Dakayo pay abes ay babballo, manga-iw kayo”. Wada pay ilaena nan ka-iw yaket napudno, omat abes sinan binayowan ay naisagana. Sana pay kasin kanan, “Omasin kayo asnan saliket ta tumapey kayo kappan”. Sada pay et men tapey. Omey pay nan kabekwa-ana, inayagana pay nan aamama et enda bekwaen yaket malteg.Ayegay kagawa-an ya egay kabengtan, kanan da en mabalin ay matikman si dono. Sada pay paosongen nan dawak. Alan da nan kagawa-an di beeat et ikwada isnan laboyan, langlang, teneb ay gamig ya nan tapey. Sapowen da nan tidwilan yaket naganak da, natago da, dan da pay sumya. Kinwanin Kabunyan, adi kayo bokodan di gawis, ta ipeyas yo’s nan batawa ta dakayo di kaipoonan di sapun di tidwil. Inbala das nan Kayapa et dan daet inbala das nan Bokod, esa daet ibala ad Ambuklao et sia san enkak-anda. Insakyat das nan Ambiong, sadapay mangileng dan da pay iduplaan, sada pay men tama-ang yaket nai-punta nan mata dad Brookside. Sia et di pangyan tako. Deey di natolda-an. Naay pay indateng das nan baey yo, dawaten yo ta sayo kaganakan, matagowan. Teteg di tidwil: sana nan tidwil yos bosag di daga ad Pangasinan ta way silbin di tidwil. Tidwil: kedse ak sik-a, bilig ad Santo Tomas ay malamnin. Sapay wada amin nan tinmobo. Awaten yo ta maganak kayo as men kasisirib ya mamaleng-ag. (Iyogan nan ipogao)

Dasal para sa mga ilang kahilingan (tidwil):
Once there was Lumauig who came down from heaven. Among the eight children appeared the middle child who said, “ Come ladies and pound rice. Gentlemen, go ang gather fuel wood.” The ladies and gentlemen obeyed as instructed by Lumauig’s son, God’s messenger. Lumauig’s son instructed the women to ferment rice wine. When the wine was ready, the old men went to taste and they declared that the wine was fit for a weedding celebration. The old men declared a wedding celebration after examining that everything is ready. With the wine, the old men got a piece of salted meat placed in a wooden platter, a cup of water, a bolo and then they recited a declaration prayer for long life, success and prosperity. The old men’s wishful prayer came true. Kabunyan, their God, announced to the people as he said, “Spread to the world the goodness in saying the prayer of tidwil”. Hence, the prayer had been repeatedly said every wedding celebration. Time came when it was shared by a group of apostles composed of old men who went to teach the prayer to the people of Kayapa, then Bokod, then Ambuklao, then up to the hills af Ambiong where they rested a top a hill. As they were resting, they chanced to see a weedding celebration at Brookside, Baguio City so they went to say their wishes as these:
*Here is the tidwil, our words of wisdom. May you blessed with intelligent children;
*May you be able to acquire wide rice lands in Pangasinan;
*May you be likened to the hills of Santo Tomas created by God. The hill has all kinds of source of life. May you live undisturbed like any other hill? (Everybody agree with a chant)

3. b Sapun di sedayan
Wada si Kabunyan ay naganak isnan wa-o. Binilina si Lumauig ta men te-e ta sa na pokongen nan manok ya saudena nan beteg. Masdem pay ay sumaa da ama na yaket kasi kikiyap nan manok, kasi wawa-ak nan beteg. Kinwanin amana,”Yaket adim tungpalen nan inbagak ken sik-a?” “Ayta no dengngek nan osiyek nan bagilota en magaygay nan nemnem ko”, kinwnin san anak na. “Ah, dumawin ka uppay. Alaem nan gamig ko ay siniwangan, yanan sokod ko ta omeyka.” Pumitew pay si amana yaket men sungsunglalaw. “Ay sia’y ikkan di dumawin sa?” Inalan amana nan gamig ay siniwangan et men ipokkis nas nan atakey. “Sana, sulutem. Setay ala-em nan naay tabako ta no datngam san illengan ko’d Sapuwan, dangkaet men dupla ta waday pangtekak en inumdan dasdi:. Sia san inikkan san dumawin ay anakna ay danet men dupla assan inumdanana ad Sindedenneyan. Kanan amana, “Sana ay inumdan tay naay di banoot di tabako na.” Si Lumauig inmey asnan Langyatan et ummapa. Inmulan na nan bua, mawagkat pay ay ilaena yaket dinmokadok nan esa asnan abagatan, nan esa asnan laud, nan esa isnan amianan, ya nan daya. Guyguyena pay nan inmey asnan abagatn, mabablunod, isublat na nan amyanan mababablunod, guyguyena nan inmey asnan laud yaket siangna. Isublat na pay nan inmey asnan lagud yaket susumcad. “Sia et na nan sorotek ay pandatngak si dawinek, kanan Lumauig. Sapay omey asnan dalikan et datnga na si Gipaan.

“Into nan omeyan”, kana Gipaan. “Men ila-ak si dawinek’, kinwanin lumauig ay sinmungbat. “Alaem nan inabek tasayo pang-eban si anak yo”. Inbalana na asnan id Data, et sapay inmey asnan Dopayan, danet iyillengan et pang-usdungana isnan sin-agi ay mamatbatong. Inmey si Lumauig asnan sin-agi, “Ay naanay di awit yo? “Dampay daan mapno.” Nin iyaplot Lumauig nan kanawan ay lima na asnan batong, et ikwana asnan luwan ann iyon-a et men kakapno. Sana pay abes iyaplot nan katigid ay lima na et ippey nas nan luwan nan innodi et men kakapno. “Sumaa tako et”, kanan Lumauig. “Dampay deda nas daplin nan um-a”, kanan nan sin-agi. Sa pay alaen Lumauig nan gamig na ay siniwangan et men iwasawas na et malpas nan daplin nan um-a da. “Suma tako wet”. Sada pay sumaa.

Gumdang da pay asnan ginawang, inalan Lumauig nan sinagangan nan wanes na et maba-ak nan danum. Omey da pay asnan tengan nan danum danet kasin alaen nan inwitan nan wanes na et maba-ak kasin nan danum et ituloy ada ay men gedang. Omey da pay asnan gaygay-ed na, omisbo nan iyon-a yaket men sassasa. Gumaygay-ed da pay, omisbo nan innodi yaket men sissisi. “Sia san dawinek nan innodi”, kanan Lumauig ay mangwani. Sapay kanan Lumauig, “Ay wa’y alang yo’s na?” “Sana asnan suban”. “Ibaga yo ken ama yo ta omiyabet as etag, ya apoy.”
Inbagan san sin-agi ken amada. “Kadya ta ennak ilaen.” Umdan pay si ama da yaket wada si Lumauig ay totomke. “Ay way inalam is apoy, ya etag?” “Ay maid pay.” “Omali ka et”, kanan Lumauig. Sapay men kolili si Lumauig et mawada san apoy. Inala na san binosi ay etag et sapuwena nan seedy. “Masedsedayan di ganak mis lallalaki ya babbabai. Sumaa ta et.” Sadapay sumaa asnan baey da. Makakan da pay ya kanan nan amada, “Sanay abong kos nan guwab ay kaseypam.” Adi yak en maseyep tay dawinek nan esa ay anak yo. Sia nan dawinek nan innodi.” “Adi pay mabeskeo nan iyon-a?” Gawis ta mabesbeskeo di ganak mis lallalaki ya babbabai.” Inalana nan sinagangan nan wanes na et iyabek das nan innodi. Inalana nan iniwitan nan wanes na et iyewes da.

Tuman-o, ilaena pay nan men otowan da yaket dakedake ya adu-ado ay bagas nan inpisuk da. Katig abes nan dengdengan da ay adu-ado ay batong nan inpisok da. Sapay omey si Lumauig et gumamet isnan bagas ya batong et ipisok na. “Ay umanay sa, as wada ka ay maitapi?” “Sunodan yo et kasiya”, kanan Lumauig. Yaket nin kakapno nan nin otowan ya nindengdengan da. “Ngan uppay na kaipogaw tuna? Kana amada ya ina da. “LUpisan ta et daida. Ilan pay Lumauig nan baboy da yaket bolboloy. Sapay omey ken ama na ad tondo. “Madawak kami ngem boloy nan beteg da.” Kanan ama na, “Mensinsin ka asnan nuang, mensukaka asnan baboy, menkolkol ka asnan manok ta alam na makkey ken sik-a.” Sana pay ikkan. Ilan pay amana yaket am-in nan nuang, beteg ya manok et makkey da ken sia. Kanan inana “Alam nan godwa ta ibatim nan tapina taway kuan nan inannodim”. Sana pay ilayog ad Bontoc ay kanan da en Lanao. Sada pay osongen nan dawak ad Lanao. Alaen da nan kagawaan di beeat et ippey das nan laboyan, langlang, tineb ay gamig, ya nan tapey. Sapuwen da nan seedy yaket ma isedayan nan ganak, dan da pay matago, dan da pay kumadangyan.

Adi kayo en bokodan di gawis ta ipeyas yo asnan batawa ta dakayo di kaipoonan di sapun di sedayan. In daka da asnan abagatan, inyali das nan Sayangan, in layog das nan Acop, insakyat das nan Ambiong.

Asnan ad Ambiong, inyillengan da danda pay itabakowan. Tamaangen da nan pangyan da yaket nin usdongan da ad Zamora ay natoldaan. Dawaten yo ta sa yo kaganakan, ya matagowan, ya say a ikadangyan ya men sekde-an di makan. Kanan tako:

*Sedey di madawak, isedey yon as ganak;
*Sedey yo nas bosak di daga ad Baguio as natitollo-an way esa yo men laslasinan;
*Kedsen di seedy, bilig ad Santo Tomas ay maid linglingeo na sapay malamnin, dampay amganaken, dampay tinmotondo ay bilig. Awaten yo ta dakayo di men totondo asnan kasadalan yod isna Baguio.(Iyogan nan ipogao).

Welcome Ladies and Gentlemen
kuzumaki
Sep 21 2008, 06:35 AM
Welcome to myself, and thanks to the administrators..... :D

Hello kazumaki welcome to InteractiveCordillera

Welcome Ladies and Gentlemen
Hello kailians

Who Am I
Kindly comment on the son I just found it on the web...


How To Save Mother Earth
Here's a drawing I wanna share for mother earth

Posted Image

Posted Image

Sir June Utleg Specials
Igorota
An Original Song from the Heart of the Highlands
Artist: Our Very own Sir Jun Utleg
warning No Ripping of Video



- - -
Conceptualized March 12,2007
June 24,2007 - June 24,2014
This Website Is Created For Educational,Entertainment and Information Purposes
All Items Shared Are Carefully Updated and Credited to the Proper Owners
Videos and Literary Works are Solely Owned By The Proper Authors as Indicated By Each Poster
free counters
Welcome to InteractiveCordillera A New Home for Cordillerans on the Web